نگاهی نو به داستان خسروپرویز و بهرام چوبین در شاهنامه از دیدگاه تاریخ‌گرایی نوین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختة دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

10.30465/lir.2025.49367.1890
چکیده
تاریخ‌گرایی نوین یکی نظریه‌ها در زمینة نقد ادبی و از زیرشاخه‌های پساساختارگرایی است که در اواخر دهة هفتاد و اویل دهة هشتاد از سوی استیون گرینبلَت پایه‌گذاری شد. وارونة تاریخ‌گرایی سنتی که از تأثیر یک‌سویة تاریخ بر ادبیات سخن می‌گوید، تاریخ‌گرایی نوین به تأثیر دوسویة ادبیات و تاریخ بر یکدیگر باور دارد. در این پژوهش با تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی و با رویکردی تحلیلی‌ ـ توصیفی کوشیده‌ایم داستان خسروپرویز و بهرام چوبین را در شاهنامة فردوسی برپایة نقد تاریخ‌گرایی نوین بررسی، گفتمان‌های آن را شناسایی و تحلیل و سرانجام دریافت معناییِ تازه‌ای از آن ارائه کنیم. برپایة نتایج به دست آمده می‌توان گفت در داستان مورد نظر سه گفتمان بهرام و خسروپرویز و گردیه بازنمایی شده‌اند و هریک تعابیر زبانی ویژة خویش را دارند. کشمکش بنیادین میان بهرام چوبین و خسروپرویز است. بهرام از یک سو نمایندة گفتمان اشکانی و از سوی دیگر نمایندة گفتمان پهلوانی است. خسروپرویز نیز از یک سو نمایندة گفتمان شهریاری و از دیگرسو نمایندة گفتمان ساسانی است. در آغاز گفتمان بهرام گفتمان مسلط داستان است؛ اما خسرو در ادامه به گفتمان مرکزی تبدیل می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ـ آنتیلا، یاکوهامین (1400). خداینامگ، شاهنامة فارسی میانه، ترجمة مهناز بابایی، تهران: مروارید.
ـ ابن ندیم، محمد ابن اسحاق (1380). ا لفهرست، ترجمة محمدرضا تجدد، تهران: اساطیر.
ـ ابوریحان بیرونی، محمد ابن احمد (1390). آثارالباقیه عن القرون الخالیه، ترجمة عزیزالله علیزاده، تهران: فردوس.
ـ استنفورد، مایکل (1395). درآمدی بر فلسفة تاریخ، ترجمة احمد گل‌محمدی، تهران: نی.
ـ باسورث، ادموند کلیفورد (1378). تاریخ غزنویان، ترجمة حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
ـ براون، استوارت و دیگران (1392). صد فیلسوف قرن بیستم، ترجمة عبدالرضا سالار بهزادی، تهران: ققنوس.
ـ بلعمی، ابوعلی (1392). تاریخ بلعمی، به تصحیح محمدتقی بهار، به کوشش محمد پروین گنابادی، تهران: زوّار.
ـ بهار، محمدتقی (1389). مجمل‌التواریخ، تصحیح و تحشیة ملک الشعرای بهار، تهران: اساطیر.
ـ پاینده، حسین (1398). نظریه و نقد ادبی، درسنامه‌ای میان رشته‌ای، ج1، تهران: سمت.
ـــــــــــــــ (1393). گشودن رمان، تهران: نیلوفر.
ـ پین، مایکل. (1394)، فرهنگ اندیشة انتقادی، از روشنگری تا پسامدرنیته، ترجمة پیام یزدانجو، تهران: مرکز.
ـ ثعالبی، عبدالملک ابن محمد (1385). شاهنامة ثعالبی، ترجمة محمود هدایت، تهران: اساطیر.
ـ حاکم نیشابوری، ابوعبدالله (1375). تاریخ نیشابور، ترجمة محمد ابن حسین خلیفة نیشابوری، مقدمه، تصحیح و تعلیقات از محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: آگاه.
ـ حقیقی، مانی (1393). سرگشتگی نشانه‌ها، نمونه‌هایی از نقد پسامدرن، گزینش و ویرایش مانی حقیقی، تهران: مرکز.
ـ رشیدیان، عبدالکریم (1394). فرهنگ پسامدرن، تهران: نی.
ـ ریاحی، محمد امین (1397). فردوسی، زندگی، اندیشه و شعر او، تهران: سخن.
ـ شمیسا، سیروس (1397). شاهِ نامه‌ها، تهران: هرمس.
ـ صفا، ذبیح‌الله (۱۳۸۷). تاریخ ادبیات در ایران، ج۱، تهران: فردوس.
ــــــــــــــــــ (۱۳۹۵). تاریخ سیاسی و اجتماعی و فرهنگی ایران، تهران: فردوس.
ـ فردوسی، ابوالقاسم (1392). شاهنامة فردوسی، ج9، براساس چاپ مسکو، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
ـ کاتوزیان، همایون (1396). ایران؛ جامعة کوتاه مدت، ترجمة عبدالله کوثری، تهران: نی.
ـ کرتیس، وستا سرخوش و سارا استوارت (1392). شاهنشاهی اشکانیان، ترجمة مانی صالحی علامه، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.
ـ کزّازی، میرجلال‌الدین (1398). نامة باستان، ج6، تهران: سمت.
ـــــــــــــــــــــ (1399). نامة باستان، ج8، تهران: سمت.
ـــــــــــــــــــــ (1387). نامة باستان، ج9، تهران: سمت.
ـ کویاجی، جهانگیر کوورجی (1399). بنیادهای اسطوره و حماسة ایران، ترجمه، گزارش و ویرایش جلیل دوستخواه، تهران: آگاه.
ـ مجتبایی، فتح‌الله (1399). شهر زیبای افلاطون، تهران: هرمس.
ـ محمدی ملایری، محمد (1394). فرهنگ ایرانی پیش از اسلام، تهران: توس.
ـ نظام الملک توسی، ابوعلی حسن ابن علی (1399). سیرالملوک، ویرایش محمد استعلامی، تهران: فرهنگ معاصر.
ـ یاحقی، محمدجعفر (1398). فرهنگ اساطیر و داستان واره‌ها در ادبیات فارسی، تهران: فرهنگ معاصر.
ـ یعقوبی، احمد ابن اسحاق (1393). البُلدان، ترجمة محمد ابراهیم آیتی، تهران: علمی‌وفرهنگی.

- یوسفی، هادی (1403). «مواجهۀ فردوسی با ترومای فرهنگی؛ از شناخت تا واکنش»، دوفصلنامۀ پژوهش‌های بین رشته‌ای ادبی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال6، شمارۀ 2، صص 349- 374.