بازنمایی نقش ادبیات فارسی در دیپلماسی فرهنگی ایران در روسیه: بررسی موردی تأثیر حکیم ابوالقاسم فردوسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه زبان روسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران.

10.30465/lir.2025.50274.1941
چکیده
زبان و ادبیات یک ملت، طیف گسترده‌ای از ارزش‌ها، باورها و ایدئولوژی‌ها را با خود به همراه دارد که می‌تواند نقش مهمی در ارتقاء تفاهم بین‌المللی و دیپلماسی فرهنگی داشته باشد. پژوهش حاضر با هدف کاربردی نشان‌ دادن نقش ادبیات فارسی در دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، انجام شده است و در پی پاسخ به این پرسش‌ است که ادبیات فارسی و به‌ویژه شاهنامه در تقویت دیپلماسی فرهنگی ایران در روسیه چه جایگاهی دارد؟ برای پاسخ، بر مبنای نظریۀ جوزف نای در خصوص کاربست دیپلماسی فرهنگی به‌عنوان قدرت نرم، و با رویکرد توصیفی – تحلیلی با ذکر نمونه‌های تأثیرپذیری، به نقش برجسته و تعیین‌کنندۀ حکیم ابوالقاسم فردوسی، در دیپلماسی فرهنگی ایران در روسیه پرداخته شده است. فرضیۀ پژوهش این است که ادبیات فارسی و به‌ویژه شاهنامه نقش مهمی در تقویت دیپلماسی فرهنگی ایران در روسیه دارد و می‌تواند مانند یک پل ارتباطی بین دو ملت و فرهنگ‌ ایران و روسیه باشد و تصاویری مثبت از فرهنگ و تاریخ ایران را منتقل کند و حتی در توریسم ادبی نقش‌آفرین باشد. بنابراین ضمن نشان دادن تأثیرگذاری شاهنامه بر ادیبان روسیه و در نتیجه خلق آثار ادبی متأثر از این اثر، این نتیجه حاصل شد که؛ شاهنامه به واسطۀ ظرفیت‌هایی که دارد می‌تواند در گفتمان بینافرهنگی ایران و روسیه نقش مؤثری ایفا کرده و مرزهای فرهنگی کشور را افزایش دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

برتلس، یوگئنی ادواردوویچ (1369). فردوسی و سروده‌هایش، ترجمۀ سیروس ایزدی، تهران: نشر هیرمند.
حسن‌پور، هیوا، تاجبخش، اسماعیل، نصیری پنبه‌چوله، نجمه، (1404). تحلیل سرعت روایت در داستان ضحاک، پژوه‌های بین رشته‌ای ادبی، 7، 2، 31-48.
خالقی مطلق، ج.، (1386). «فردوسی». نامۀ انجمن، شماره 25، ص 177-206.
خالقی مطلق، ج.، (1361). «یکی داستان پر آب چشم (نبرد پدر و پسر)». نشریه علوم انسانی، ایران نامه، ش 2، 164-205.
دهقانی فیروزآبادی، سید جلال (1389). «دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی در منطقۀ خلیج فارس»، فصلنامۀ سیاست، 40، 4، 103-122.
دهقانی فیروزآبادی، سید جلال (1386). چارچوبی مفهومی برای ارزیابی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: دفتر گسترش تولید علم.
رضایی‌مهر، سهیلا، وفایی، عباسعلی، اسپرهم، داوود، (1399). «تحلیل گفتمان قدرت نرم آموزش زبان و ادبیات در راهبرد دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران»، راهبرد اجتماعی - فرهنگی، 10، 37، 63-92.
شفا، ش.، (1348). جهان ایرانشناسی. ج 1، تهران: کیهان.
شهسواری‌فرد، شهره (1396). «ادبیات و زبان در دیپلماسی فرهنگی؛ از ضرورت تا واقعیت»، مجلۀ بین المللی پژوهش ملل، 3، 25، 29-43.
صادقی، محمدمسعود و مبینا، مشهدی موسی‌پور (1398). «نقش دیپلماسی فرهنگی در تعمیق روابط جمهوری اسلامی ایران و جمهوری ارمنستان»، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، 5، 13، 57-78.
عسگری، فاطمه (1401). «کاربرد تلفیقی متن ادبی و سینمای اقتباسی در بستر آموزشی فرهنگ محور زبان»، پژوهش‌های زبانشناختی در زبان‌های خارجی، 12، 2، 154-170.  
قبادی، حسینعلی (1394). «پیام‌های جهانی فردوسی و جهان عاری از خشونت»، روابط فرهنگی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، 1، 2، 1-20.
کوزه‌گر کالجی، ولی (1397). «مراکز ایران‌شناسی و آموزش زبان و ادبیات فارسی در آسیای مرکزی و قفقاز؛ ضرورت عبور از رویکردهای سنتی و ورود به فرایند تجاری‌سازی»، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، 4، 6، 83-116.
کولایی، الهه، هادی‌پور، میثم (1399). «تحلیل سیاست خارجی روسیه در قفقاز جنوبی بر پایۀ ژنوژئوپلیتیک»، مطالعات اوراسیای مرکزی، 13، 2، 645-664.
کولایی، الهه و باقری، یوسف (1401). «چالش‌های فرهنگی ایران و ترکیه در آسیای مرکزی»، مطالعات اوراسیای مرکزی، 15، 2، 289-313.
قنبرلو، عبدالله (1400). «دیپلماسی فرهنگی و جایگاه بین المللی ایران»، فصلنامۀ مطالعات راهبردی، 24، 93، 148-179.
مینورسکی، و.، (1357). «حماسۀ ایرانی و ادبیات عامۀ روس»، ترجمه مسعود رجبی‌نیا، سیمرغ، 5، 128-133.
نجاری، محمد، صفی، حسین (1391). زنان شاهنامه، تهران: کتاب آمه.
وزین، علیرضا (1398). «چشم‌انداز قدرت نرم روسیه در آفریقا»، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، 5، 11، 55-78.
جمعی از دانشمندان (1362). هزارۀ فردوسی، تهران: دنیای کتاب.
Bestuzhev-Marlinsky, Alexander (1991), Articles, Decembrists. Aesthetics and criticism, Moscow: Art. [in Russian].
Braginsky, Joseph (1974), Problems of Oriental Studies: Current Issues in Eastern Literary Studies, Chapter. ed. Eastern Literature, Moscow: Nauka. [in Russian].
Gafarova, G. N. (2022), “Azerbaijan National Museum of Art: on the history of creation”, Questions of Museology, V. 13, No. 2, pp. 214-230. Available at: https://doi.org/10.21638/spbu27.2022.205 (Accessed on: 15/03/2024) [in Russian].
          Gafurov, B. (2011), Hakim Abulkasim Mansur Hasan Firdousi Tusi, Firdousi - the glory and pride of world culture”, Electronic resource, Available at: http://www.rodon.org/firdousi/sh.htm#a1 (Accessed on: 15/03/2024) [in Russian].
Graudina, L.K. (1998), Culture of Russian speech, Moscow: Norma. [in Russian].
          Kedrin, Dmitry (1956), Selected poems, Moscow: Pravda. [in Russian].
          Mandelstam, Osip (1994), Collected works in 4 volumes, V. 3, poetry and prose 1930-1937, Moscow: Art-Business Center. [in Russian].
          Miller, Vsevolod. (1892), Excursions into the field of Russian epic, Moscow: Type. [in Russian].
Nye, Joseph S., Jr. (2004) “Hard Power, Soft Power, and the War on Terrorism” David Held and Mathias Koenig-Archibugi, eds., American Power in the 21st Century, Cambridge and Malden: Polity.
          Oznobishin, Dmirty (1826), Eastern literature. About the spirit of the poetry of Eastern peoples, and consideration of an article by the Moscow Telegraph entitled: The latest research and writings regarding Eastern Literature and antiquities, Son of the Fatherland. No. 4. – Part 105. [in Russian].
          Zhukovsky, Valentin (1888), Materials for the study of Persian dialects: vonishun, kohrud, keshe, zefre: scientific literature, Part 1. Dialects of the city of Kashan, St. Petersburg: Printing house of the Imperial Academy of Sciences. [in Russian].