واکاوی «کج‌فهمی عمدی» در زبان عرفان از منظر کاربردشناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

10.30465/lir.2025.49409.1893
چکیده
در رویکرد سنتی به کاربردشناسی، بر «اصل همکاری» به عنوان سنگ بنای ارتباط موفق تأکید می‌شود، حال آنکه زبان عرفانی اغلب از راهبردهای به ظاهر متناقضی مانند «کج‌فهمی عمدی» بهره می‌گیرد. این پژوهش به بررسی پدیده کج‌فهمی عمدی در گفتمان عرفانی از منظر کاربردشناسی اجتماعی-شناختی (SCA) می‌پردازد. هدف این پژوهش، تبیین چگونگی شکل‌گیری، کارکردها و عوامل مؤثر بر کج‌فهمی عمدی در تعاملات کلامی عارفان با تحلیل کیفی مجموعه‌ای از متون و گفتگوهای عرفانی قرن چهارم تا هفتم است. کج‌فهمی عمدی در زبان عرفان بر اساس تعامل پیچیده‌ای از عوامل «زبانی» (چندمعنایی، هم‌آوایی)، «شناختی» (تفاوت در سطوح درک و فهم، پیش‌فرض‌ها و باورها) و «اجتماعی» (اهداف و نیات، موقعیت اجتماعی-فرهنگی و روابط قدرت) شکل می‌گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد این پدیده، فراتر از یک اختلال و خطای ارتباطی، ابزاری راهبردی در دست عارفان برای افزایش بار شناختی مکالمه است که بر اساس دو عامل کلیدی «برجستگی» و «خودمحوری» رخ می‌دهد. پیامدها و کارکردهای کج‌فهمی عمدی در زبان عرفان عبارتند از: تغییر مسیر گفتگو، آموزش غیرمستقیم، خنثی‌سازی تهدیدات، نمایش اقتدار معنوی، مقاومت فرهنگی-هویتی، به چالش کشیدن باورهای تثبیت‌شده و تغییر چارچوب‌های مفهومی.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

افلاکی، احمدبن اخی ناطور. (1959). مناقب‌العارفین. تصحیحات و حواشی و تعلیقات به‌کوشش تحسین یازیجی.
بهنام، مینا. (1402). معناشناسی عشق در بازخوانی متون عرفانی بر بنیان نظریة ربط. ادبیات عرفانی، 16(36)، 1-21.
جامی، عبدالرحمن‌بن احمد. (1858). نفحات‌الأنس. کلکته: مطبعه لیسی.
جامی، نورالدین عبدالرحمن. (1370). نفحات الانس من حضرات القدس. تصحیح محمود عابدی. تهران: اطلاعات.
دبیرمقدم، محمد؛ یوسفی‌راد، فاطمه؛ شقاقی، ویدا؛ متشرعی، سید محمود. (1397). زبان‌شناسی شناختی اجتماعی: رویکردی نوین به معنا و تنوعات زبانی. فصلنامه علمی - پژوهشی زبان‌شناسی اجتماعی، 1(4)، 20-29.
راستگو، محمد (۱۳۸۲). هنر سخن‌آرایی (فن بدیع)، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
سرّاج طوسی، ابو نصر. (1382). اللّمع فی التصّوف. تصحیح و تحشیه رینولد آلن نیکلسن. ترجمه مهدی محبتی. تهران: اساطیر.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1384). «ذهن و زبان شعر». حافظ، (14)، 9-10.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1392). زبان شعر در نثر صوفیه: درآمدی به سبک‌شناسی نگاه عرفانی. تهران: سخن.
صدرایی، رقیه. (1401). بررسی کنش‌های گفتاری در کشف المحجوب هجویری با تکیه بر نظریه سرل. پژوهشنامه عرفان، 13(26)، 133-166.
عطار، شیخ فریدالدین. (1386). مصیبت‌نامه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عطار، محمدبن ابراهیم. (1388). منطق‌الطیر. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عطار، محمدبن ابراهیم. (1905). تذکره‌الاولیا. تصحیح رینولد نیکلسون. لیدن: مطبعه لیدن.
غزالی، ابوحامد محمد. (1386). احیاء علوم‌الدین. ترجمه مؤیدالدین محمد خوارزمی. به‌کوشش حسین خدیوجم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن. (1374). رساله قشیریه. مترجم ابوعلی حسن بن احمد عثمانی؛ تصحیحات و استدراکات بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
محمدبن منور. (1381). اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابوسعید میهنی. مقدمه و تصحیح و تعلیق، محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: آگاه.
میرزایی، بتول؛ صرفی، محمدرضا؛ معین‌الدینی، فاطمه؛ کوپا، فاطمه. (1390). الگوی ساختاری - ارتباطی حکایت‌های حدیقه. متن‌شناسی ادب فارسی، 3(1)، 55-74.
میرهاشمی، طاهره . (1404). فرایند اقناع در کتاب کیمیای سعادت (بر اساس الگوی متقاعدسازی کارل هاولند). پژوهش های بین رشته ای ادبی, 7(2)، 83-116.
نجفی، مریم؛ یزدانی، حسین؛ میرباقری‌فرد، علی‌اصغر؛ کوپا، فاطمه. (1397). آداب مکالمه انسان با خدا بر اساس مدل ارتباطی دیوید برلو و نظریه یاکوبسن (با تکیه ‌بر آثار منثور عرفانی تا قرن هفتم). پژوهش‌های ادبی-قرآنی، 14(50)، 267-293.
Clark, H. H. (1996). Using language. Cambridge: Cambridge University Press.
Dascal, M. (1999). Introduction: Some questions about misunderstanding. Journal of Pragmatics, 31(6), 753-762.
Fisher, B. A. (1987). Interpersonal communication: Pragmatics of human relationships. New York: Random House.
Giora, R. (2003). On our mind: Salience, context, and figurative language. Oxford: Oxford University Press.
Grice, H. P. (1975). Logic and conversation. In P. Cole & J. Morgan (Eds.), Speech acts (pp. 41-58). New York: Academic Press.
Gumperz, J. J. (1982). Discourse strategies. Cambridge: Cambridge University Press.
Keysar, B. (2008). Egocentric processes in communication and miscommunication. In I. Kecskes & J. Mey (Eds.), Intention, common ground and the egocentric speaker-hearer (pp. 277-296). Berlin: Mouton de Gruyter.
Kecskes, I. (2010). The paradox of communication: Socio-cognitive approach to pragmatics. Pragmatics & Society, 1(1), 50-73.
Mirhashemi,T. (2025). The Process of Persuasion in the Book Kimiya-i-Sa'adat (Based on Carl HoVland's Persuasion Model). Literary Interdisciplinary Research, 7(2), 83-116.
Piaget, J. (1980). Child psychology. (F. Wu, Trans.). Beijing: The Commercial Press.
Richard, L. A. (1964). The philosophy of rhetoric. London: Oxford University Press.
Schegloff, E. A. (1987). Some sources of misunderstanding in talk-in-interaction. Linguistics, 25, 201-218.
Sperber, D., & Wilson, D. (1995). Relevance: Communication and cognition. Oxford: Blackwell.
Tannen, D. (1990). You just don't understand: Women and men in conversation. New York: William Morrow.
Taylor, T. J. (1992). Mutual misunderstanding: Scepticism and the theorizing of language and interpretation. Durham: Duke University Press.
Verdler, Z. (1994). Understanding misunderstanding. In D. Jamieson (Ed.), Language, mind and art (pp. 9-21). Dordrecht: Kluwer Academic Publishers.
Wu, Y. (2012). The potentiality of speech misunderstanding: Philosophical thinking. Studies in Philosophy of Science and Technology, 6, 17-21.
Zong, S. (2003). On the social psychological roots of misunderstanding. Modern Foreign Languages, 3, 266-274.