دلالت‌های معنایی نگاره سرو مبتنی بر رابطه جانشینی ، همنشینی و بافت موقعیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، پژوهشکدۀ ادبیات، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران. ایران. zahra.parsapoor@gmail.com

2 کارشناسی ارشد رشتة مهندسی معماری گرایش مرمت و طراحی در بافت‌های تاریخی، دانشکدۀ معماری، دانشگاه علم و صنعت، تهران، ایران. Labbani.ho@gmail.com

10.30465/lir.2021.35846.1285

چکیده

نگاره سرو یکی از پرکاربردترین درختان در نگارگری و ادبیات و هنر ایرانی است. این جایگاه وامدار پیشینه بسیار دیرینه و کهنی است که در متون اساطیری، دینی و عرفانی جهان ریشه دارد. معانی و مفاهیم نمادین نگاره ها را در فرهنگها و بسیاری از کتابهای موجود در زمینه نمادها می توان فهرست وار یافت، اما دو مقوله در این میان اغلب نادیده گرفته می شود: نخست رابطه همنشینی و جانشینی این نمادها و دوم نقش بافت موقعیت و فرهنگی که این نگاره ها در آن قرار دارند . در این تحقیق برآنیم نقش این مقوله ها را در فهم دلالتهای نمادین سرو در متون ادبی و نقوش موجود در ظروف، فرش و بناها بررسی کنیم. برای این منظور از مبحث رابطه همنشینی(Syntagmatic relationship) و جانشینی (paradigmatic relationship) در زبانشناسی که سوسور آن را مطرح ساخت کمک گرفته ایم. جهت فهم مدلولها و مفاهیم در مورد تک نگاره ها بافت موقعیت ( Contex of situation) را لحاظ نمودیم. بررسی ده ها نگاره نشان داد که سرو در رابطه همنشینی با انسان، خورشید و سیمرغ، درختان، حیوانات مفاهیمی چون راست قامتی، پاکدامنی، جاودانگی، قداست و سرسبزی، مقاومت را با خود دارد. همچنین نگاره سرو به تنهایی با توجه به بافت موقعیت مفاهیمی چون جاودانگی، سوگواری و مرگ و اتصال به آسمان را با خود دارد . این تحقیق چند رشته ای در حوزه زبانشناسی، ادبیات و هنرهای تجسمی و با روش توصیفی تحلیلی انجام گرفته و در پایان پیشنهاداتی در جهت درک بهتر مفهوم نگاره ها ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها


باقری، مهری (1371)، مقدمات زبان‌شناسی، تبریز: دانشگاه تبریز.
برتلس، یوگنی ادواردویچ (1376)، تصوف و ادبیات تصوف، ترجمة سیروس ایزدی، تهران: امیرکبیر.
برزین، مسعود (1379)، داستان‌‌های خمسه نظامی، تهران: یساولی.
پورنامداریان، تقی (1364)، رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی، تهران: علمی و فرهنگی.
حافظ شیرازی، خواجه شمس‌الدین محمد (1320) دیوان اشعار، به اهتمام محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران:   چاپخانة مجلس
خلیلی، ناصر (1380)،  گزیده ده جلدی مجموعه هنر اسلامی، تهران: کارنگ.
دهخدا، علی‌اکبر ( 1394)، لغت‌نامة دهخدا، لوح فشرده، تهران: دانشگاه تهران.
رضایی، رضا (1387)، آیین زیست در ایران باستان، پژوهشی دربارة طبیعت و محیط زیست، تهران: جوانه توس
رنگچی، غلامحسین (1389)، گل و گیاه در ادبیات منظوم فارسی از آغاز تا ابتدای دوره مغول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی.
ساسانی، فرهاد (1389)، معناکاوی: به سوی نشانه شناسی اجتماعی، تهران: علم
سرلو، خوان ادواردو ( 1388)، فرهنگ نمادها، ترجمة مهرانگیز اوحدی، تهران: دستان.
سعدی، شیخ مصلح الدین (1321)، کلیات شیخ سعدی، به تصحیح محمدعلی فروغی، تهران: چاپخانة علمی فرهنگی
سیدحسن غزنوی (1397)، دیوان سید حسن غزنوی. مقدمة تصحیح و تعلیقات. تهران: مجلس شورای اسلامی.
معین، محمد (1363)، مزدیسنا و ادب فارسی، تهران: دانشگاه تهران.
هال، جیمز (1380)، فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمة رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.
یاحقی، محمدجعفر (1369)، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، تهران: سروش.
یساولی، جواد (1375)، مقدمه‌ای بر شناخت قالی ایران، تهران: فرهنگسرا.