ادبیات کوچ: خردگونه‌ای مغفول در ادبیات مهاجرت در کودک و نوجوان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

2 دکتری زبان و ادبیات فارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

10.30465/lir.2024.49913.1917
چکیده
بحران‌های طبیعی (همچون سیل، زلزله و...) و نیز بحران‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و... گاهی افراد یا خانواده‌ها را ناگزیر از ترک محل زندگی و سکونت در مکانی دیگر می‌کند. این جابه‌جایی، گاه خودخواسته و گاه، اجباری است. تاکنون تأثیرات عاطفی این دوری خودخواسته یا اجباری از زادگاه، در ادبیات، با عنوان «ادبیات مهاجرت» بررسی شده است. این پژوهش در نظر دارد برای نخستین بار به معرفی خردگونه‌ای مغفول در ادبیات مهاجرت بپردازد که آن را «ادبیات کوچ» نامیده‌ایم. جامعة آماری مورد بررسی در این پژوهش، متون روایی منثور در مجلات رشد دانش‌آموز دهة 60 بوده است؛ زیرا از یک سو ایران در دهة مزبور، درگیر بحران جنگ تحمیلی بوده است و از سوی دیگر، در این مجلات هم نثرهای روایی دانش‌آموزان و هم بزرگسالان (برای مخاطب کودک) ثبت شده و امکان بررسی تفاوت نگاه کودکان و بزرگسالان به این مقوله را می‌دهد. روش پژوهش در این مقاله، تحلیلی-توصیفی با تکیه بر تحلیل محتوا و چارچوب نظری، اکتشافی و بی‌پیشینه است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد مؤلفه‌های نوستالژیا، غربت، مرور خاطرات و بحران هویت میان ادبیات مهاجرت و کوچ، مشترک و شش مؤلفۀ زمان، مکان، زبان، امید به آینده/ امید به بازگشت و قهرمان‌سازی‌های نوین، قوانین و سیاست‌ها وجه ممیز ادبیات کوچ و مهاجرت است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

منابع فارسی
1.      احمدزاده، شیده (1391)، «مهاجرت در ادبیات و هنر: مجموعه مقالات نقدهای ادبی- هنری»، تهران: سخن.
2.      اخوت، احمد (1398)، «نقش‌هایی به یاد: گذری بر ادبیات خاطره‌نویسی». چاپ دوم، تهران: نشر گمان.
3.      افتخاری، محمد (1398)، «غم غریبی و غربت»، تهران: نشر فنجان.
4.      بارت، ر (1352)، «نقد تفسیری»، ترجمۀ محمدتقی غیاثی، چاپ اول، تهران: امیرکبیر.
5.      باطنی، محمدرضا (1369)، «زبان و تفکر: مجموعه مقالات زبان‌شناسی»، چاپ چهارم، تهران: فرهنگ معاصر.
6.      تفرشی مطلق، لیلا (بهار 1389)، «مطالعات پسااستعماری ادبیات مهاجرت»، مجلة علوم سیاسی (دانشگاه آزاد کرج)، شماره 10، صص 211 - 222.
7.      تندروصالح، شاهرخ (1399)، «نوشتن در غربت: جستارهایی پیرامون ادبیات در جهان امروز»، تهران: نشر گستره.
8.      تولان، مایکل (1383)، «درآمدی نقادانه- زبان­شناختی در روایت»، ترجمۀ ابوالفضل حری، تهران: بنیاد سینمایی فارابی.
9.      حافظ، شمس‌الدین محمد (1375)، «حافظ به سعی سایه»، چاپ ششم، تهران: نشر کارنامه.
10.  دانشنامۀ ادب فارسی (1376)، به سرپرستی حسن انوشه. جلد دوم، چاپ اول، تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
11.  دهخدا، علی‌اکبر (1337)،  «لغت­نامۀ دهخدا»، تهران: مؤسسه دهخدا.
12.  رحیمی، ابوالقاسم و مصطفی باقری و جعفر توانا علمی (بهار 1394)، «غم غربت (نوستالژی) وطن در سروده‌های محمدرضا شفیعی کدکنی»، فصلنامة پژوهش‌های ادبی و بلاغی، شماره 2 (پیاپی 10)، صص 45 - 61.
13.  رستگارفسایی، منصور (1388)، «اسطوره­های پیکرگردانی»، چاپ دوم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
14.  رضایی، سمیه؛ فسایی، جعفر (1401). «مقایسۀ نیازها (بقا، عشق، تفریح، آزادی، قدرت) در داستان­های برگزیدۀ کودکان و نوجوانان براساس نظریه گلاسر»، دو فصلنامۀ پژوهش­های بین رشته­ای ادبی، 4 (8)، 182- 221.
15.  زنجانی، حبیب‌الله (1392)، «مهاجرت»، چاپ سوم، تهران: سمت.
16.  ساک، کریانگ و کیتی شیایزری (1393)، «حقوق بین‌الملل کیفری»، ترجمة بهنام یوسفیان و محمد اسماعیلی، تهران: سمت.
17.  عشقی سردهی، علی (1400). «بررسی نظریه کنش اجتماعی ماکس وبر در نمایش­نامۀ پلکان اکبر رادی»، دو فصلنامۀ پژوهش­های بین رشته­ای ادبی، 3 (6)، 220- 255.
18.  قبادیانی، ناصرخسرو (1357)، دیوان حکیم ناصرخسرو قبادیانی، به اهتمام مجتبی مینوی و مهدی محقق، جلد اول، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
19.  کارنوا-ترابی، دومینیک و مرضیه خزائی (پاییز و زمستان 1400)، «مهاجرت، ازخودبیگانگی یا چندرگه شدن: بررسی تطبیقی دو رمان راز بازگشت و سرزمین نوچ»، نقد زبان و ادبیات خارجی، شماره 27، صص 79 - 100.
20.  مدرسی، یحیی (1393)، «زبان و مهاجرت: پیامدهای زبانی مهاجرت ایرانیان به امریکا»، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
21.  مشیری، رحیم (1387)، «جغرافیای کوچ‌نشینی»، چاپ دهم، تهران: سمت.
22.  نجومیان، امیرعلی (1391)، «(بسط تجربة مهاجرت و تخیل کودکی: خوانشی از فیلم بال‌های اشتیاق) در: مهاجرت در ادبیات و هنر». تهران: سخن، صص 135 - 153.
23.  ـــــــــــــ (1389)، «(تجربة مهاجرت و پارادوکس همانندی و تفاوت) در نشانه‌شناسی فرهنگ(ی): مجموعه مقالات نقدهای ادبی- هنری»، تهران: سخن.
24.  وفایی، عباسعلی (1387)، «سفردر آینه: نقد و بررسی ادبیات معاصر»، تهران: سخن.
25.  ویلفرد، ال و دیگران (1370)، «راهنمای رویکردهای نقد ادبی»، ترجمۀ زهرا میهن­خواه، تهران: اطلاعات.
26.  یزدانی، کیقباد (1387)، درآمدی بر ادبیات مهاجرت و تبعید، تهران: نشر چشمه.
English Refrences
-        Frank, soren. (2008), migration and literature. New York: PalgraveMacmillan.
-        Mishra, Sudesh. (2002), “Diaspora Criticism”, in Introducing Criticism at the 21st Century, ed. Julian Wolfreys, Edinburgh, Edinburgh University Press.