رویکردهای نوآورانه در بازآفرینی داستان‌های کهن ادبیات فارسی برای کلاس‌های فلسفه برای کودکان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه مطالعات فکرپروری کودک و نوجوان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، گرایش ادبیات عرفانی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی

10.30465/lir.2025.52713.2046
چکیده
برنامۀ فلسفه برای کودکان (فَبَک) از سال‌های نخستین حیات خود در دهۀ 1970، همواره از داستان به‌عنوان محرک اصلی گفت‌و‌گو در کلاس استفاده کرده است. هنگامی‌که این رویکرد آموزشی، شکل فراگیرتری در جهان گرفت، بحث استفاده از متون داستانی مختلف هم داغ‌تر شد. امروز مسلم است که از هر داستانی با ساختار غیرمنطبق با این رویکرد نمی‌توان استفاده کرد. یکی از غنی‌ترین منابع ما در این حوزه، حکایات کهنی است که در ادبیات داستانی جهان و البته ادب فارسی فراوان یافت می‌شود.

در این مقاله با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و با روش پژوهش توصیفی ‌ـ ‌تحلیلی، ضمن مروری بر شاخصه‌های اصلی داستان‌های مناسب کلاس فبک، استفاده‌های مرسوم از ادبیات کهن به شیوۀ بازنویسی نقد شده است. در بازنویسی، به دلیل حفظ ساختار و هستۀ مرکزی داستان، ماهیتِ غالباً تعلیمی-تلقینی اثر حفظ شده است که این خود سبب تعامل برقرار نکردنِ فعال ذهنی کودک و عدم تحقق کامل اهداف پرورش تفکر خواهد شد. در این راستا، با استناد به مبانی نظری فبک و یادگیری شناختی، الگوهای نوآورانه‌ای برای بازآفرینی، معرفی و تشریح شده است.

در نهایت این مقاله استدلال می‌کند که برای نیل به اهداف فبک در نسل جوان، اتخاذ رویکرد بازآفرینی با بهره‌گیری از ده الگوی پیشنهادی، به‌مراتب اثربخش‌تر و سازگارتر با اصول یادگیری شناختی و نظریه‌های رشد تفکر خواهد بود. پیش‌شرط گذر از بازنویسی به بازآفرینی، عبور از نگاه ضیق به داستان‌های سبک مورد نظر بنیانگذاران برنامۀ فلسفه برای کودکان به‌عنوان تنها محرک موقعیت‌محور مناسب، جهت آغاز یک گفت‌وگوی فلسفی با کودکان است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

آذریزدی، مهدی (1343)، قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب، ج4، تهران، امیرکبیر.
آقانوری، فاطمه؛ رئیسی، احسان؛ میرباقری‌فرد، علی اصغر؛ حیدری، محمدحسین (1400)، «ارائۀ الگوهای بازنویسی مثنوی مولوی برای کودکان»، پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، س 3، ش 6، صص 1-36.
افشار، مرتضی و محسنی، فرید (1398)، «خوانش جرم‌شناسانۀ آثار سعدی در حوزۀ کجروی کودک و نوجوان»، پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، س 1، ش 2، صص 1-27.
پایور، جعفر (1370)، بازنویسی و بازآفرینی در ادبیات کودک و نوجوان، تهران: مؤلف.
-------- (1378)، «ساخت در بازنویسی رومئو و مجنون»، چیستا، ش 146 و 147، صص 32- 52.
حیاتی، زهرا (1393)، «نقد مطالعات تطبیقی اقتباس در پژوهش‌های ادبی و سینمایی ایران»، نقد ادبی، س 7، ش 27، صص 69- 97.
داد، سیما (1385)، فرهنگ اصطلاحات ادبی، چ 3، تهران: مروارید.
شعبانی، حسن (1394)، مهارت‌های آموزشی (جلد اول): روش‌ها و فنون تدریس، تهران: سمت.
فردوسی (1384)، شاهنامۀ فروسی (متن کامل براساس چاپ مسکو)، به کوشش دکتر سعید حمیدیان ، چ 6، تهران: قطره.
قائدی، یحیی (1400)، داستان‌های شاهنامه و فلسفه برای کودکان، تهران: آواهیا.
-------- (1402)؛، داستان‌های گلستان و فلسفه برای کودکان، تهران: آواهیا.
--------، لطفی، نسرین (1398)، مثنوی مولوی و فلسفه برای کودکان، تهران: مؤسسۀ مدارس یادگیرندۀ مرآت.
مارزرلف، اولریش (1371)، طبقه‌بندی قصه‌های ایرانی، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: سروش.
لیپمن، متیو؛ شارپ، آن مارگارت؛ اسکانیان، فردریک (۱۳۹۹). فلسفه در کلاس درس، ترجمة محمدزهیر باقری نوع‌پرست، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
محمدی، محمد هادی؛ قایینی، زهره (1386)، تاریخ ادبیات کودکان ایران، ج 6، تهران: چیستا.
مولوی (1383)، مثنوی معنوی، به تصحیح و پیشگفتار عبدالکریم سروش، ج 1 (دفتر اول تا سوم)، تهران: علمی و فرهنگی.
میرصادقی، جمال (1375)، «بازنویسی»، کلک، آبان تا بهمن، ش 80 تا 83، صص 58- 62.
میرصادقی، جمال (1384)، عناصر داستان، چ 4، تهران: شفا.
ناجی، سعید (۱۳۹۵)، معیار فبک برای داستان: نقد و بررسی داستان‌های مورد استفاده برای آموزش تفکر در ایران، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
نمازی، زهرا؛ رحیمی، مریم (1400)، آموزش کاربردی فلسفه به کودکان (داستان‌های مولانا)، تهران: خط آخر.
نوروزی، رضاعلی (1395)، داستان‌های فکری برای کودکان ایرانی، اصفهان: یارمانا.
هاشمی‌نسب، صدیقه (1371)، کودکان و ادبیات رسمی ایران، تهران: سروش.
Clark, R. C., & Mayer, R. E. (2016). e-Learning and the Science of Instruction: Proven Guidelines for Consumers and Designers of Multimedia Learning (4th ed.). Wiley.
Harrison, C. (2023). "99 ways to retell a story: The style and functions of narrator reconstrual." Aston University. Available at https://research.aston.ac.uk/files/78502675/99_ways_to_retell_a_story_Harrison2023_accepted.pdf
Lipman, Matthew (2001). Thinking in Education, Cambridge University Press
Piaget, J. (1986). The Construction of Reality in the Child. Ballantine Books.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.
پایگاه فکرپروری ایران، زیر نظر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، https://irtweb.ir