خوانش بینارشته‌ای‌ نظریه شیء‌وارگی لوکاچ در سمفونی مردگان از معروفی و داستان گذر از رنج‌های ازتولستوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه مازندران، بابلسر

3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده مدیریت و علوم انسانی، دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار، چابهار، ایران

4 دانشجوی دکترای گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات

10.30465/lir.2025.49761.1939
چکیده
شیء‌شدگی به عنوان یکی از مؤلفه‌های جامعه‌شناسی، اصطلاحی است که گئورک لوکاچ به عنوان نظریة دیالکتیکی خود دربارة جوامع مختلف جهان مطرح کرده و فرایند جایگزینی مناسبات میان انسان‌ها با اشیاء را بیان می‌کند، در واقع این فرآیند تبدیل محصول و نیروی کار به کالا را ممکن می‌سازد. الکسی تولستوی در داستان سه جلدی گذر از رنج‌ها، گذشته از روایت بخش‌هایی از تاریخ روسیه، در فرازهایی از این اثر، شیء‌شدگی افراد جامعه روسیه را به‌خوبی نشان می‌دهد. عباس معروفی نیز در سمفونی مردگان به شیء‌شدگی شخصیت‌های داستان اشاره دارد. پژوهش حاضر با تحلیل این دو اثر بر پایة دیدگاه شیء‌شدگی لوکاچ با رویکرد بینارشته‌ای سعی دارد به این پرسش پاسخ دهد که شیء‌وارگی در این دو اثر بر پایة این نظریه‌ چه بازتابی دارد؟ این پژوهش با مراجعه به منابع کتابخانه‌ای به روش اسنادی‌‌‌-کیفی انجام پذیرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهدکه بازتاب شاخصه‌های نظریة شیء‌شدگی لوکاچ، در بخش‌هایی از این دو اثر از رهگذر صنعت فرهنگ‌‌سازی، رسانه و تبلیغات، صنعت مُد، هنر و ... آشکارا قابل مشاهده است، هم‌چنین برای فراهم ساختن روحیة بردگی و مصرف‌زدگی به عنوان پیامدهای ذهنی و عینی این فرهنگ استعمار مدرن، شواهد درخور توجهی وجود دارد. تولستوی تصویری جامع از زندگی انسان‌های شیءواره از طریق شخصیت‌های داستان در اثر خود ارائه می‌دهد و خواننده را به تفکر دربارة ماهیت وجودی و اجتماعی انسان دعوت می‌کند. معروفی همین شیوه را جدی‌تر درپیش ‌می‌گیرد که می‌توان به عنوان نمونه از مرگ آقای لرد و شیءواره‌تر شدن کارکنان کارخانه اشاره نمود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

-آدورنو، تئودور و همورکهایمر، ماکس (۱۳۹۹). دیالکتیک روشنگری، ترجمه مراد فرهادپور و امید مهرگان، چاپ پنجم، تهران: انتشارات هرمس.
-آدورنو،  تئودور، لوکاچ،  جورج ، گلدمن،  لوسین و...(۱۳۹۶). درآمدی بر جامعه شناسی ادبیات، ترجمه محمدجعفر پوینده، چاپ دوم، تهران: نشرچشمه.
-تولستوی، الکسی (۱۳۸۹). گذر از رنج‌ها(کتاب اول، دوخواهر۱۹۲۲)، مترجم: سروژ استپانیان، چاپ سوم، تهران: نشر توس.
تولستوی، الکسی(۱۳۸۹). گذر از رنج‌ها(کتاب دوم، سال هجده۱۹۲۸)، مترجم: سروژ استپانیان، چاپ سوم، تهران: نشر توس.  
-تولستوی، الکسی (۱۳۸۹). گذر از رنج‌ها(کتاب سوم صبح تیره۱۹۴۶)، مترجم: سروژ استپانیان، چاپ سوم، تهران: نشر توس.
-حیدریان، اکبرو صادقی محسن آباد، هاشم(۱۴۰۲). «فرهنگ اصطلاحات پزشکی و داروشناسی در ادب فارسی: ارزیابی نقادانه از منظر میان ‌رشته‌ای» نشریه پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال پنجم، شماره نهم ،صص ۱۴۳-۱۷۳.
-سجادی، سید یاسمین و سجادی، منصوره (۱۴۰۰). «مطالعه تطبیقی پوچی و شیءوارگی در دو رمان بیگانه اثر آلبرکامو و بوف کور اثر صادق هدایت»، فصلنامه پژوهش‌های ادبیات تطبیقی، دوره ۹، شماره ۲، صص۸۸-۱۱۲.
-سجادی، منصوره و سجادی، سید یاسمین(۱۳۹۸). «مطالعه تطبیقی وضعیت شیء‌وارگی در شخصیت‌های زن در رمان سووشون اثر سیمین دانشور و دگرگونی اثر میشل بوتور»، فصلنامه پژوهش‌های ادبیات تطبیقی، دوره ۸، شماره ۱، صص:۸۸-۱۰۹.
 -صمیمی نیلوفر(۱۳۸۵).« شیء‌شدگی از لوکاچ تا هابرماس»، نشریه راهبرد، شماره ۴۱، صص: ۲۲۳-۲۳۴.
-قندی، ریحانه و حیاتی، زهرا(۱۴۰۲).بازنمایی معنای هویت در فیلم‌نامه« حقایق دربارة لیلا دختر ادریس از بهرام بیضایی»، نشریه پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال پنج، شمارة ۱۰، صص ۲۸۹-۳۴۸.
لاجوردی، هاله (۱۴۰۰). زندگی روزمره در ایران مدرن با تأمل بر سینمای ایران ،چاپ سوم ، تهران: نشرثالث.
-لوکاچ،  جورج(۱۳۷۷).« تاریخ و آگاهی طبقاتی ، پژوهشی در دیالکتیک مارکسیستی»، ترجمه محمدجعفرپوینده ، تهران: تجربه و نسل قلم.
-لوکاچ،  جورج (۱۳۸۶). «نویسنده، نقد و فرهنگ»، چاپ دوم، مترجم علی اکبر معصوم بیگی، تهران: نشر دیگر.
-لوکاچ، گئورگ (۱۳۸۸). «رمان تاریخی»، مترجم: شاپور بهیان، تهران، نشر اختران.
- لوکاچ، جورج (۱۳۹۷). «جامعه­شناسی رمان»، مترجم: محمدجعفر پوینده، چاپ سوم، تهران، نشر ماهی.
-مجیدی وکیل، مینا، فرقانی، آتنا و پاکزاد، زهرا (۱۴۰۰). «بررسی نظریة شیءشدگی در آثار هنرمندان فئورئالیست دان ادی»، نشریة هنرهای زیبا و هنرهای بخشی ، دوره۲۶، شماره۱، صص:  ۱۵-۲۴.
-مختاری مسروره(۱۳۹۸). «تحلیل رمان آتش به اختیار، اثر محمدرضا بایرامی ، بر اساس جامعه شناسی رمان، ژرژ لوکاچ و لوسین گلدمن»، نشریه پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال اول، شماره اول ،صص۲۸۴-۳۰۲.
-معروفی،  عباس (۱۳۸۸). «سمفونی مردگان»، چاپ چهاردهم ، تهران : انتشارات ققنوس.
-مکاریک، ایرنا ریما (۱۳۸۵). «دانش‌نامه نظریه‌های ادبی معاصر»، ترجمه مهران مهاجر، محمد نبوی، چاپ دوم، تهران: نشر آگه.
ولک، رنه و وارن،آوستن (۱۳۷۳).«نظریة ادبیات»، مترجمان: ضیاء موحد و پرویز مهاجر ، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.  
-یانس، ندا، پاشایی فخری، کامران و عادل زاده، پروانه (۱۳۹۹). «بررسی شیء‌وارگی در آثار زویا پیرزاد با تأکید بر رویکرد جورج لوکاچ» نشریه علمی تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا)، دوره ۱۲، پیاپی شماره ۴۴،صص۴۳-۶۶.