صلح مثبت» گالتونگ در برابر «جهان‌های دوگانه»؛ تأملی بر ایدۀ ایرانی «آشتی جهانی» در شاهنامه فردوسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار تاریخ ایران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

2 دانشیار مدیریت سیاستگذاری فرهنگی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

10.30465/lir.2025.51047.1975
چکیده
شاهنامه فردوسی، به‌رغم ماهیت حماسی، اشارات متعددی به آشتی میان انسان‌ها و حیوانات دارد که می‌توان آن را به مثابۀ ایدۀ ایرانی «آَشتی جهانی» صورت‌بندی کرد. از سوی دیگر نظریۀ «صلح مثبت» از دیدگاه یوهان گالتونگ، برای تحقق «صلح پایدار» در جوامع امروزین، بر مولفه‌هایی مانند: نبود خشونت ساختاری و فرهنگی، پذیرش تفاوت‌های فرهنگی، تحقق عدالت اجتماعی و آرامش درونی تأکید دارد. این مقاله تلاش می‌کند با بررسی تطبیقی نظریۀ «صلح مثبت» گالتونگ و ایدۀ «آشتی جهانی» در شاهنامه، به دو پرسش کلیدی پاسخ دهد: چگونه نظام معرفتی شاهنامه می‌تواند به مثابه بازنمایی ایدۀ ایرانی «آشتی جهانی» در برابر «صلح مثبت» تفسیر شود؟ و چه تناقض‌ها و چالش‌هایی در برابر ایده پردازی «صلح جهانی» در مقایسه با نظریۀ «صلح مثبت» تحقق آن را دشوار می‌سازد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مفهوم «آشتی جهانی» در شاهنامه، حامل پیام‌هایی از آَشتی و همزیستی است, اما بر تقابل با «دیگری» بنیاد یافته است. این تضادها، ریشه در ساختار روایی تاریخ ملی و رویکرد جهانی شاهنامه دارد، یافته‌های دیگر پژوهش امتناع شرایط تحقق «صلح پایدار» به تأسی از بنیان‌های اسطوره‌ای ـ دینی و نظام جهان‌های دوگانه (ایرانی/انیرانی)، در عین توجه به «آشتی جهانی» را روشن می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اشپولر و همکاران، (1388)، تاریخ‌نگاری در ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: گستره.
ادیب نظنزی، بدیع الزمان حسین بن ابراهیم (1385)، دستوراللغه، تصحیح سیدعلی اردلان جوان، مشهد آستان قدس رضوی.
 بیگدلی، محمدرضا(اسفند 1386) صلح مدارا همزیستی در اشعار حکیم فردوسی، مجله ایران شناسی، شماره 48، ص30
تفضلی، احمد، (1364)، مینوی خرد. تهران: اساطیر.
تفضلی، احمد، (1378)، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن.
توکلی دارستانی، حامد، (1397)، تاثیر آموزه‌های دینی در بوجود آمدن اندیشه‌های صلح‌گرایانه در شاهنامه، همایش شاهنامه و تعلیم و تربیت، مشهد.
جرّ، خلیل، (1375)، فرهنگ عربی ـ فارسی لاروس، ترجمه سید حمید طبیبیان، تهران: امیرکبیر.
حسندوست، محمد (1395)، فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی، ج1، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
دهخدا، علی اکبر (1372)، لغت‌نامه، ج1، زیر نظر محمد معین و سید جعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران.
 راکعی، فاطمه، (1401)، «سیندخت کابلی، خردورزی و تدبیر زنان اسطوره‌ای در شاهنامه فردوسی»، نشریه پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، دوره 5، شماره9، ص 208- 174.
رضایی، محدثه‌السادات و امیر الهامی، (1396) بن‌مایه‌های صلح باوری در شاهنامه فردوسی با تکیه بر داستان ایرج، سومین همایش شرق شناسی، صلح و دیپلماسی فرهنگی.
رواقی، علی، (1390)، فرهنگ شاهنامه، دوجلد، تهران: موسسه تالیف و نشر آثار هنری «متن».
شیخ برادران, معصومه، محمد شاه بدیع زاده و رضا اشرف زاده, (1402) «مضامین صلح اندیشی در شاهنامه‌های مصور دوره تیموری و صفوی» مجله علمی مطالعات هنر اسلامی، 20 (52)444-460
 
شیخ برادران، معصومه، (1402) گزینش خردمندانۀ مضامین صلح اندیشی در شاهنامه فردوسی، رساله مقطع دکتری، دانشگاه آزاد واحد مشهد.

طغیان ساکایی، محمد یونس، (1369)، آشتی در شاهنامه فردوسی و برخی حماسه‌های دیگر، کابل: آکادمی علوم جمهوری افغانستان.

فردوسی، ابوالقاسم، (1388)، شاهنامه، 7 ج، به کوشش جلال خالقی مطلق و ابوالفضل خطیبی، تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم، (1966-1974) شاهنامه فردوسی، بر اساس شاهنامه فردوسی چاپ مسکو، تهران: قطره.
کومون، فرانتس (1377) ادیان شرقی در امپراتوری روم. ترجمه ملیحه معلم و پروانه عروج‌نیا. تهران: سمت.
دارالمشرق، (2000)، المنجد فی اللغه العربیه المعاصره، بیروت دارالمشرق.
ملااحمد، میرزا، (1384)، جنگ و صلح در شاهنامه، تهران: روزگار.
منصوری، یدالله، (1398) فرهنگ زبان پهلوی. جلد سوم. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
همایی، جلال الدین (بی‌تا) تاریخ ادبیات ایران، از قدیمی‌ترین عصر تاریخی تا عصر حاضر (ج 1و 2) چاپ سوّم، تهران: فروغی.
یشت‌ها، (1347) گزارش ابراهیم پورداود، کوشش بهرام فره‌وشی، 2ج، تهران: طهوری.
 
Books
Anklesaria, T.D. 1913. Dânâk-u Mainyô-I Khard. Bombay.
Boyce, M. (1975). A History of Zoroastrianism: Their Religious Beliefs and Practices. ROUTLEDGE & KEGAN PAUL, London, Boston and Henley.
Boyce, Mary. 1975. A History of Zoroastrianism. Vol. 1. Leiden/Koln: Brill
Galtung, J. (1969). Violence, peace, and peace research. Journal of Peace Research, 6(3), 167-191. https://doi.org/10.1177/002234336900600301
Galtung, J. (1990). Cultural violence. Journal of Peace Research, 27(3), 291-305. https://doi.org/10.1177/0022343390027003005
Galtung, J. (1996). Peace by peaceful means: Peace and conflict, development and civilization. Sage Publications.
Gignoux, Philippe. 1991. “Les Quatre Inscriptions Du Mage Kirdīr”. Studia Iranica. Cahier 9. Leuven: Peeters.
Schlerath, B. 1987. “AṦA,” Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. Vol.
Webel, C., & Galtung, J. (Eds.). (2007). Handbook of peace and conflict studies. Routledge.