ریشه یابی روایت سیاوش در اساطیر هند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ارومیه.

10.30465/lir.2025.49241.1882
چکیده
مهرداد بهار معتقد بود که روایت سیاوش رو گرفتی از روایت بین‌النهرینی تموز یا دموزی است. از نظر ایشان سیاوش نقش ایزد نباتی را ایفا می‌کند و مرگ او برابر است با مرگ یا شهادت ایزد گیاهی که بعد از چندی در هیئتی جدید تجدید حیات می‌کند، درست آنگونه که دانه بعد از دفن در زیر زمین، به صورت گیاه تجدید حیات می‌کند. در این مقاله روایت دیگری از روایات ودایی یعنی داستان آگنی خدای آتش به عنوان روایت اساس حکایت سیاوش پیشنهاد ‌شده است. سیاوش در روایت ایرانی، روگرفتی از آگنی ودایی است. آنگونه که آگنی فرزند دیائوس و پریتوی خدایان آسمان و زمین است، سیاوش نیز فرزند کاووس به عنوان نمودگار دیائوس خدای آسمان و مادرش از توران زمین به عنوان نمایندة مادر‌ زمین و زن ایزد زایندگی است. سیاوش مانند آگنی ایزد آتش، با هر مرگ و خاموشی دوباره تجدید حیات می‌یابد. آنگونه که کرچمر گفته زایش آتش از مادر‌ـ زمین، موجب مرگ مادر است، زایش سیاوش نیز مرگ مادرش را به دنبال دارد. آتش در غالب رویاهای سیاوش و دیگران در گزارش فردوسی، همواره نمایندة خودِ سیاوش است. خروج سیاوش از ایران به توران، تعبیر دیگری از هبوط آگنی ایزد آتش، از سرزمین پدری‌اش آسمان به زمین به عنوان میهن مادری اوست. مرگ سیاوش و رویش گیاه خون سیاوشان از خون او، تعبیری است از خاموشی آتش انسانی و تجدید حیات به صورت آتش نباتی یا به اصطلاح متون مزدیسنی«اوروازیشته».

کلیدواژه‌ها

موضوعات

آیدنلو. سجاد (1384) «فرضیه­ای دربارة مادر سیاوش» نامةفرهنگستان. دورة7. شمارة3. صص27ـ46
ابراهیمی تالکانی.پریسا.(1395) «بررسی آتش در داستان سیاوش، ایران و هند» دومین همایش بین المللی شرق شناسی، مطالعات ایرانی و بیدل پژوهی.
الیاده.میرچا.(1401) اسطوره و واقعیت.بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.چاپ هفتم.
الیاده.میرچا.(1398) تاریخ اندیشه های دینی.بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.ج1.چاپ سوم.
ـــــــــــ.(1372) رساله در تاریخ ادیان. ترجمة جلال ستاری. انتشارات سروش.چاپ اول.
ایونس. ورونیکا.(1381) اساطیر هند.ترجمه باجلان فرخی. انتشارات اساطیر. چاپ دوم.
بهار. مهرداد.(1387) از اسطوره تا تاریخ. نشر چشمه. چاپ ششم.
بهار. مهرداد.(1374).جستاری چند در فرهنگ ایران. انتشارات فکر روز. چاپ دوم.
بیرانوند.یوسف علی ـ صحرایی. قاسم و دیگران.«بررسی شخصیت­ها و کارکرد­های آنها در داستان سیاوش و رامایانا» (1395).زبان و ادب فارسی.شمارة234.صص1ـ15
پورداود.ابراهیم(  1377) یشتها. انتشارات اساطیر. چاپ اول.
ــــــــــــــ(  1380) یسنا. انتشارات اساطیر.چاپ اول
تاریخ سیستان.(1389) به تصحیح ملک الشعرای بهار.انتشارات اساطیر.چاپ اول.
خجسته.فرامرز ـ حسنی جلیلیان.محمدرضا.(1389) «تحلیل داستان سیاوش بر بنیاد ژرف ساخت الهة باروی و ایزد گیاهی».تاریخ ادبیات.دورة3.شمارة64.صص 77ـ96
راشد محصل.محمدتقی.(1366) گزیده­های زادسپرم.مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی. چاپ اول.
روزنبرگ.دونّا.(1379) اساطیر جهان، داستان­ها و حماسه­ها. انتشارات اساطیر.چاپ اول.
ریگ ودا(1372) ترجمه و تحقیق سید محمد رضا جلالی نایینی. نشر نقره. چاپ سوم.
سرکاراتی.بهمن.(1393)سایه­های شکار شده. انتشارات طهوری.چاپ سوم.
شکیبی ممتاز.نسرین.(1389)«جایگاه سیاوش در اساطیر».متن شناسی ادب فارسی.دورة دوم.شمارة1.صص101ـ116
شیخ حسینی. زینب ـ خلیلی جهان تیغ. مریم(1393).«تحلیل ساختار داستان سیاوش و دو داستان رام چندر و سدنوا در هند».مطالعات شبه قاره.سال ششم.شمارة21.صص79ـ99
فردوسی.(1369) شاهنامه.به کوشش جلال خالقی مطلق.دفتر دوم.Persian Heritage Foundation. کالیفرنیا و نیویورک.
فرنبغ دادگی. (1390) بندهش. به گزارش مهرداد بهار.انتشارات توس.چاپ چهارم.
فریزر.جیمز جورج.(1388) شاخة زرین.ترجمه کاظم فیروزمند.انتشارات آگاه.چاپ ششم.
قائمی.فرزاد.(1393).«نقد و تحلیل ساختار آیینی اسطورة سیاوش».نقد ادبی. شمارة25.صص153ـ184.
 کریستن­سن.آرتور (1355) کارنامه شاهان در روایت ایران باستان.ترجمه باقر امیرخانی ـ بهمن سرکاراتی. مؤسسه تاریخ و فرهنگ دانشگاه تبریز. چاپ اول.
ـــــــــــــــــ (1368)کیانیان.ترجمة ذبیح الله صفا.شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.چاپ پنجم.
کنعانی.ابراهیم ـ فاضلی.فیروز.(1389).« سیاوش، شخصیتی آیینی و رازناک در شاهنامه».پژوهش­های ادب عرفانی.دورة4.شمارة13.صص93ـ108
مجیدی.مریم.(1399).« مقایسة تطبیقی داستان سیاوش و رامایانا با توجه به بن مایه­های مشترک».ادبیات پهلوانی.سال4.شمارة6.صص303ـ329
محسنی نیا.ناصر ـ امیری­فر.عاطفه.(1394).«سیاوش و خویشکاری ایزدان گیاهی».مجموعه مقالات دهمین همایش بین المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی. دانشگاه محقق اردبیلی.صص55ـ67
مخبر. عباس.(1402) اساطیر هند. نشر مرکز. چاپ اول
مختاریان.بهار.(1386)«سیاوخش و بالدر: پژوهشی تطبیقی در اسطوره شناسی هند و اروپا» فصلنامة نامة انجمن.شمارة25. صص116ـ91
مظفری، علیرضا. (1399). پیوند اسب و قهرمان در روایتهای اساطیری و حماسی ایران. کهن نامه ادب پارسی، 11(2 )، 295-315
هینلز. جان راسل.(1393) شناخت اساطیر ایران. ترجمه و تألیف باجلان فرخی. انتشارات اساطیر.چاپ چهارم.
یاحقی.محمد جعفر.(1369)فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی.مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی و سروش.چاپ اول.
Comte, Fernand. (1994) The Wordsworth Dictionary of Mythology. Wordsworth editions Ltd. Great Britain.
Refrences
ydenloo, Sajjad. (1384)” A theses about Seyavash’s mother”. Nmeh Farhanghestn.7th Year.3. pp27- 46. [In Persian]
Ebrᾱhimi Tᾱlekᾱni, Parisᾱ. (1395)” The Review of Faire in the Story of Siavash, Iran & India” second international congress of Orientalism. Iranian Stadies. [In Persian]
Eliade, Mircea. (1401) Myth and Reality. translated by Mᾱni Sᾱlehi. Pᾱrseh.7th edition. [In Persian]
Eliade, Mircea. (1398) A History of Religious Ideas. translated by Behzᾱd Sᾱleki. Pᾱrseh.volume.1. third edition. [In Persian]
Eliade, Mircea. (1372) Traité d’histoire des religions. Translated by Dgalᾱl sattᾱri. Soruś. first edition. [In Persian]
Ions, Veronica. (1381) Indian Mythology. Translated by Bᾱjalᾱn Farroxi. Asᾱtir. second edition. [In Persian]
Bahᾱr, Mehrdᾱd. From Myth to History. Cheśme.6th edition. [In Persian]
Bahᾱr, Mehrdᾱd.  Some research in Iranian culture. Fekr e Rooz. second edition. [In Persian]
Beirᾱnvand, Yousof Ali - Qᾱsem Sahrᾱi – Ali Heydari. Mohammadrezᾱ Hasani Jaliliᾱn. (1395) “A Comparative Study of Characters and their Functions in Siavash and Ramayana” Zaban va Adab e Farsi.234.pp1-15[In Persian]
Puor Davood, Ebrᾱhim. (1377) Yaśtha. Asatir. First edition. [In Persian]
__________________. (1380) Yasnᾱ. Asatir. first edition. [In Persian]
Tᾱrix e Sistᾱn. Mohammad Taghi Bahᾱr. Asᾱtir. first edition. [In Persian]

Xojaste, Farᾱmarz - Hasani jalilyᾱn. Mohammadreza. (1389)Analysis of the story of Siavash based on the deep construction of the myth of fertility goddess and plant god” Tarix Adabiyyat.3th Year.64. pp96-77[In Persian]

Rᾱśed mohssel, mohammad taghi. (1366) ghozidehᾱye Zᾱdesparam. Motaleᾱt, Tahghighᾱt e Farhangi. First edition. [In Persian]
Rosenberg, Donna. (1379) World Mythology: an anthology of the great myths and epics. Asᾱtir. First edition. [In Persian]
Righ Vedᾱ. Translated by seyyed mohammad rezᾱ jalᾱli Nᾱyini. Noghre.3th edition. [In Persian]
Sarkᾱrᾱti, Bahman. (1393) Sᾱyehᾱye śekᾱr śodeh. Tahuri. 3th edition. [In Persian]

Śakibi momtaz.Nasrin.(1389) The Status of Siavash in Myths. Matn śenasi adabe farsi. Second Year.1. pp116-101[In Persian]

Śeyx Hoseyni, Zeynab - Xalili Jahᾱntigh. Maryam. (1393)Analyzing the structure of Siavash story and two stories of Ramchandr and Sodnova in India” Motᾱleᾱt e Śebhe gharre.6th year.21. pp79-99. [In Persian]

Ferdowsi. (1369) ŚᾱHnᾱmeh. edited by jalᾱl Xᾱleghi motlagh. V.2. Persian Heritage Foundation. California & New York. [In Persian]
Faranbagh, Dᾱdagi. (1390) Bondeheś. Mehrdᾱd Bahᾱr.Tus.4th edition. [In Persian]
Frazer, James George. (1388) The Golden Bough. Translated by Kᾱzem Firouzmand. Ᾱghᾱh. 6th edition. [In Persian]
Ghaemi, F. (1393) The Analysis of the Ritualistic Structure of the Siāvash Myth Based on the Mythological Literary Criticism: A Comparative Study of “Siāvash-Siāvashān and Tragedy-Dionysus”. Naghd e Adabi.25. pp153-184. [In Persian]
Christensen, Arthur. (1355) Kᾱrnᾱmeye śᾱhᾱn dar Ravᾱyat e Irᾱn e bᾱstᾱn. translated by Amirxᾱni & Sarkᾱrᾱti. Moasseseye Tᾱrix va Farhang. Tabriz University. First edition. [In Persian]
_______________. (1368) Les Kayanides. Translated by zabihollᾱh Safᾱ. Elmi va Farhangi.5th edition. [In Persian]
Kanᾱni, Ebrᾱhim - Fᾱzeli. Firouz. (1389)” Siyavash, a Ritual and Mysterious Character in Shᾱhnᾱmeh” Pażouheśhᾱye adab e Erfᾱni.13th Year.1. pp93-108. [In Persian]
Majidi, maryam. (1399) “Comparative Comparison of Iranian and Indian Epics with the Adaptive Approach to Siavash and Rama’s Story” Journal of Heroic Literature .6th Year .1. pp 303-330. [In Persian]
Mohsenineyᾱ, Nᾱser - Amirifar, Atefeh. (1394)” Siavaᾱś va Xiśkari Izadᾱn e giyᾱhi”10th International congerss of Iranian Society for the Promotion of Persian language and Literature. University of Mohaghegh Ardabili.pp55-67. [In Persian]
Moxber, Abbᾱs. (1402) Indian mythology. Naśr e Markaz. first edition. [In Persian]
Moxtᾱrian, Bahar. (1387)” Siavxś va Balder”Nᾱmeye Anjoman.25.pp91-116. [In Persian]
Mozaffari, Alireza. (1399)” The Connection Between Heroes and Their Steeds in Iranian Epic and Mythological Narratives” Kohan name Adab Farsi.11th Year.2. pp 295-315. [In Persian]
Hinnells, R. John. (1393) Persian Mythology. Translated by Bᾱjalᾱn farroxi. Asᾱtir.4th edition. [In Persian]
yᾱhaghghi, Mohammad jafar. (1369) Farhang e Asᾱtir va Eśᾱrᾱt e Dᾱstᾱni dar Adabiyyᾱt e Farsi. Frhangi & Soruś. first edition. [In Persian]
Comte. Fernand. (1994) The Wordsworth Dictionary of Mythology. Wordsworth editions Ltd. Great Britain