خوانش جامعه شناختی رمان «عزاداران بیل» غلامحسین ساعدی با تکیه بر نظریة چند صدایی باختین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دوره دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.

2 گروه زبان وادبیات فارسی، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.

3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.

4 استادیار گروه جامعه‌شناسی، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.

10.30465/lir.2026.8879
چکیده
نقد جامعه‌شناختی یکی از شیوه‌های جدید و کارآمد متون ادبی است که در تحلیل رمان معاصر کآرایی دارد. با توجه به اینکه رمان و داستان بیش از هر اثر ادبی دیگری تحت تأثیر اوضاع و شرایط جامعه قرار می‌گیرند و بهتر از هر نوع دیگری می‌توانند ساختارهای اجتماعی را منعکس کنند، بنابراین نقد جامعه‌شناختی حائز اهمیت است. این مقاله می‌‌کوشد با روش تحلیل محتوا رمان «عزاداران بیل» را از دیدگاه چند‌صدایی باختین مورد واکاوی قرار دهد. چندصدایی از موضوعات کلیدی و مؤثّر در عرصه نقد ادبی و هنری به شمار می‌رود که توسط باختین منتقد ادبی و فیلسوف روسی در نیمه قرن بیستم ارائه شده است. بر اساس دیدگاه او چندصدایی در یک اثر ادبی بدین گونه است که غیر از صدای راوی یا نویسنده، صدای دیگر شخصیت‌ها نیز به گوش می‌رسد و هیچ یک از صداها بر یکدیگر سلطه ندارند و در یک متن چندصدا، گفتمان‌های طرد شده از جامعه و صداهای نشنیده شده و محروم، توان دیده شدن و معرفی شدن پیدا می‌کنند.گفتارهای دوسویه، ایجاد شرایط‌ مساعد برای گفتگو، حضور پر‌رنگ شخصیت‌ها، تکثّرگرایی، آزادی شخصیت‌ها و همچنین کارکردهای بینامتنی همچون: ضرب‌المثل و کنایه، اسطوره، تأثیرپذیری از آثار ادبی و... بر چندصدایی متن در این اثر افزوده است. در این مقاله تلاش می‌شود که نمودهای‌ چندصدایی متن استخراج و تأثیر هر یک از آنها در چندصداشدن متن نشان داده شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

-قرآن کریم.
-انصاری، منصور. (1384). دموکراسی گفتگویی، تهران: نشر مرکز.
-باختین، میخاییل میخاییلوویچ ( 1381)، تخیل مکالمه‌ای جستارهایی درباره‌ی رمان، ترجمه رویا پورآذر، تهران: نشر نی.
-......................................... (1395)، پرسشهای بوطیقای داستایوفسکی، ترجمۀ سعید صلح جو، با مقدمۀ دکتر حسین پاینده، تهران:  نیلوفر.
-تودوروف، تزوتان (1377)، منطق گفتگویی میخاییل باختین، (ترجمه کریمی، داریوش)، تهران:  مرکز.
-سیف‌الدینی، علیرضا (1378). بختک ‌نگار قوم، نقد آثار غلامحسـین ساعدی از نگاه نویسندگان، تهران: اشاره.
-ساعدی، غلامحسین (1349). عزاداران بیل، تهران، انتشارات نیل.
-زرافا، ماشیل (1386) جامعه‌شناسی ادبیات ایران، ترجمه نسرین پروینی، چاپ اول، تهران: سخن.
-علی بابایی، داود (1337)، مجموعه آثار صادق هدایت (حاجی آقا-سگ ولگرد) همراه با نقد و بررسی، جلد دوم، تهران: انتشارات امید فردا.
-کافکا، فرانتس (1387)، مسخ، مترجم: صادق هدایت، چاپ تهران: انتشارات جامه‌دران.
-گبانچی، نسرین (1390)، «نقد و بررسی آثار غلامحسین ساعدی از دیدگاه روان‌شناسی»، استاد راهنما: دکتر محمدرضا صالحی مازندرانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، مقطع کارشناسی ارشد.
-لاج، دیوید. (۱۹۹۰). مقالاتی بر ادبیات داستانی و نقد پس از باختین، لندن: راتلج.
-مکاریک، ایرناریما (1383). دانشنامۀ نظریه‌های ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران: آگه.
-مقدادی، بهرام. (۱۳۷۸). فرهنگ و اصطلاحات نقد ادبی، تهران: فکر روز.
-........................... (1389). زبان‌شناسی ساختاری، سایت آموزشی زبان‌شناسی.
-مقدادی، بهرام؛ بوبانی، فرزاد. (1382). «جویس و منطق مکالمه: رویکردی باختینی به اولیس جیمز جویس»، پژوهش‌های زبان خارجی، شمارۀ 15، صص 19-29.
-نامور مطلق، بهمن (1378)، نظریه‌های بینامتنیت، تهران، مرکز.
-...............................(1390)، «چندصدایی باختینی و پساباختینی»، در: مجموعه مقالات گفت وگومندی درهنرادبیات به کوشش بهمن نامورمطلق ومنیژه کنگرانی ،11 -32-تهران: سخن.
-هاثورن، جرمی. (1992). واژه‌نامه‌ی نظریه‌ی ادبی معاصر، لندن: ادوارد آرنولد.
References
 - Quran-e Karim (In Persian)
 - Ansari, Mansour. (1384). Demokrasi-ye Goftogu'i. Tehran: Nashr-e Markaz (In Persian)
- Bakhtin, Mikhail Mikhailovich. (1381). Takhayyol-e Mokaleme'i: Jostarha'i Darbare-ye Roman. Translated by Roya Pourazar. Tehran: Nashr-e Ney (In Persian)
 - Bakhtin, Mikhail Mikhailovich. (1395). Porsesh-ha-ye Bootiqa-ye Dostoyevsky. Translated by Saeed Solhjoo, Introduction by Hossein Payandeh. Tehran: Nashr-e Niloufar (In Persian)
- Todorov, Tzvetan. (1377). Manteq-e Goftogu'i-ye Mikhail Bakhtin. Translated by Dariush Karimi. Tehran: Nashr-e Markaz (In Persian)
- Seyfoddini, Alireza. (1378). Bakhtak-e Negar-e Qom: Naqd-e Asar-e Gholamhossein Sa'edi az Negah-e Nevisandegan. Tehran: Nashr-e Eshareh (In Persian)
- Sa'edi, Gholamhossein. (1349). Azadaran-e Beyl. Tehran: Entesharat-e Nil (In Persian)
- Zarafa, Mashil. (1386). Jame'e-shenasi-ye Adabiat-e Iran. Translated by Nasrin Parvini. Tehran: Nashr-e Sokhan (In Persian)
- Ali Babaei, Davood. (1337). Majmooe-ye Asar-e Sadegh Hedayat (Haji Aqa – Sag-e Vahshi) Hamrah ba Naqd va Barrasi. Vol. 2. Tehran: Entesharat-e Omid-e Farda (In Persian)
 - Kafka, Franz. (1387). Masakh. Translated by Sadegh Hedayat. Tehran: Entesharat-e Jameh-deran (In Persian)
 - Gabanchi, Nasrin. (1390). Naqd va Barrasi-ye Asar-e Gholamhossein Sa'edi az Didgah-e Ravanshenasi. Supervisor: Mohammadreza Salehi Mazandarani. Daneshgah-e Shahid Chamran Ahvaz. Master's Thesis (In Persian)
- Lodge, David. (1990). Maqalat-i Bar Adabiat-e Dastani va Naqd-e Pas az Bakhtin. London: Routledge (In Persian)
- Makarik, Irina Rima. (1383). Daneshname-ye Nazariy-e Adabi-ye Mo'aser. Translated by Mehran Mohajer & Mohammad Nabavi. Tehran: Nashr-e Agah (In Persian)
- Meghdadi, Bahram. (1378). Farhang va Estelahat-e Naqd-e Adabi. Tehran: Nashr-e Fekr-e Rouz (In Persian)
- Meghdadi, Bahram. (1389). Zaban-shenasi-ye Sakhtari. Website-e Amoozeshi-ye Zaban-shenasi (In Persian)
- Meghdadi, Bahram; Bobani, Farzad. (1382). “Joyce va Manteq-e Mokaleme: Ruykard-e Bakhtini be Ulysses James Joyce.” Pajuhesh-ha-ye Zaban-e Khareji, No. 15, pp. 19–29 (In Persian)
- Namvar Motlagh, Bahman. (1378). Nazariy-e-ha-ye Beyn-e Matniyat. Tehran: Nashr-e Markaz (In Persian)
- Namvar Motlagh, Bahman. (1390). “Chand Sedayi-ye Bakhtini va Pas-Bakhtini.” In: Majmooe Maqalat-e Goftogumandi dar Honar va Adabiat, Edited by Bahman Namvar Motlagh & Manijeh Kongarani, pp. 11–32. Tehran: Nashr-e Sokhan (In Persian)
- Hawthorn, Jeremy. (1992). Vazhe-name-ye Nazariy-e Adabi-ye Mo'aser. London: Edward Arnold (In Persian)