نشانه‌شناسی فرهنگی هستۀ بنیادین «هزار و یک شب» بر اساس متون هم‌ریخت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای زبان وادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات، علوم انسانی و اجتماعی، واحد علوم و تحقیقات دانشگاه دانشگاه آزاد اسلامی تهران، ایران. Reza.taheri55@gmail.com

2 دانشیار زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران

3 استادیار زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیات، تهران، ایران

10.30465/lir.2021.34047.1237

چکیده

«هزار و یک شب» از رستۀ جامع الحکایات و متنِ تو در توی ادبیات عامیانۀ فارسی است. قصۀ بنیادین این کتاب بر پایۀ قصه‌گویی «شهرزاد» شکل گرفته است و بر گِرد هستۀ بنیادین، سایر قصه‌ها در کنار هم چیده شده‌اند. فضای نشانه‌ای این کتاب همسان با سایر متون هم‌ریخت فرهنگیِ ایران قدیم است. این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی در متون هم‌ریخت فرهنگی، بر پایۀ نظریۀ نشانه‌شناسی فرهنگی یوری لوتمان: مطالعۀ ارتباط دوسویه و نقش‌مند میان نظام‌های نشانه‌ای متفاوت، به بررسی خاستگاه نشانه‌های فرهنگی «هزار و یک شب» و خویشاوندی آن با متون هم‌ریخت در سپهر نشانگانی ادب عامیانۀ فارسی می‌پردازد و از نشانه‌شناسی فرهنگی «هزار و یک شب» و بررسی آرای پژوهشگران «هزار و یک شب» با تکیه بر قصۀ بنیادین آن و همسانی با متون هم‌ریخت نتیجه می‌گیرد: ساختار کتاب، ترجمه، بازتولید معنا و محتوای آن در گسترۀ سپهر نشانگان فرهنگی و هویت ایرانی شکل گرفته است و «هزار و یک شب» بازتاب دهندۀ مناسبات اجتماعی ـ فرهنگیِ بستر تولیدکنندۀ ایرانی خود است. رابطۀ «خود» ایرانی با فرهنگ «دیگری» در گفتگومندی فرهنگ‌ها شکل گرفته است.

کلیدواژه‌ها


آذرتاش، آذرنوش(1395). در باب ادب تازی (سه جلد)، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
ابن الندیم، محمد بن اسحاق(1366). الفهرست، ترجمۀ محمدرضا تجدد، تهران: امیرکبیر.
الف لیله و لیله (1919). مقدمه عفیف نایف حاطوم، (5 مجلدات)، بیروت: دار صادر.
ایروین، رابرت (1383). تحلیلی از هزار و یک شب، ترجمۀ فریدون بدره‎ای، تهران: فرزان.
تفضلی، احمد (1376). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن.
خوری حتی،  فلیپ (1366). تاریخ عرب، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: آگه.
دورانت، ویل(1388). تاریخ تمدن؛ (جلد اول تا سیزدهم)، تهران: علمی و فرهنگی.
‌زرینکوب، عبدالحسین (1382). تاریخ مردم ایران؛ ایران قبل از اسلام، تهران: امیرکبیر.
ستاری، جلال(1388). افسون شهرزاد؛ پژوهشی در هزار افسان، تهران: توس.
سرفراز، حسین(1393). نشانه‌شناسی فرهنگ، هنر و ارتباطات، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
سمننکو، الکسی(1396). تار پود فرهنگ؛ درآمدی بر نظریۀ نشانه‌شناختی یوری لوتمان، تهران: علم.
شوقی ضیف، احمد (1970). تاریخ الأدب العربی، قاهره: دار المعارف.
طه حسین، علی بن السلامه (1933). فی ادب الجاهلی، قاهره: مطبعة الفاروق.
طرزجانی دهقانی، محمداسماعیل و حسن ذولفقاری (1400). سبک زنانه در متون لالایی: دو فصل‌نامه پژوهش‌های بین رشته‌ای ادبی، دوره 3 شماره 5، صص 161-132.
فاحوزی، حنا (1388). تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، چاپ 8، تهران: توس.
کریستن‌سن، آرتور (1378). ایران در زمان ‌ساسانیان، ترجمۀ ‌رشید ‌یاسمی، تهران: صدای معاصر.
گریشمن، ر (1383). ایران از آغاز تا اسلام، ترجمۀ محمد معین، تهران: علمی و فرهنگی.
لوبون، گوستاو (1334). تمدن اسلام و عرب، ترجمۀ محمدتقی داعی گیلانی، تهران: علمی.
لوتمان، یوری (1397). فرهنگ و انفجار، ترجمۀ نیلوفر آقا ابراهیمی، تهران: تمدن علمی.
مازرلف، اولریش، بوذری، علی (1394). هزار و یک شب 1261، تهران: عطف.
محجوب، محمدجعفر (1382). ادبیات عامیانه ایران (مجموعه مقالات دربارهی افسانهها و آداب و رسوم مردم ایران)، به کوشش حسن ذوالفقاری، تهران: چشمه.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (1356). مروج الذهب، ترجمۀ عبدالقاسم پاینده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مکاریک، ایرناریما (1393). دانش‌نامۀ نظریۀ ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجر، محمد نبوی، چاپ 5، تهران: آگه.
مصطفی فتحی محمد، ابوشاب (1966). العلاقه بین العرب و الفرس و آثار فی شعر عرب الجاهلی، ریاض: دارعالم الکتب.
هزار و یک شب، (1383). ترجمۀ طسوجی تبریزی به‌کوشش علی‌اکبر تقی‌نژاد (سه جلد)، تهران: علم.