بازنمایی فرهنگ شفاهی تهران قدیم در «بوف کور» صادق هدایت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناسی ارشد گروه زبان و ادبیات فارسی. دانشکدۀ حقوق و علوم انسانی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز، باشگاه پژوهشگران جوان و نخبگان، شیراز، ایران

چکیده
بخشی از فضای مناقشه‎برانگیز و تأویل‎پذیر بوف کور را می‎توان در تصاویری بازجست که به فرهنگ شفاهی تهران سده‎ی سیزدهم اشاره دارد. به مردمانی قصه‎پرداز که اینک خود بخشی از قصه‎ها شده‎اند. حکایات بازمانده از این مردمان به اندازه‎ای به شخصیت‎ها و حوادث بوف کور نزدیک است که این گمان را ایجاد می‎کند: «شاید هدایت در نوشتن بوف کور از آن‎ها بهره جسته باشد.» این تصاویر را به طور خلاصه می‎توان در موضوعات زیر دسته‎بندی کرد: جغد ساعت،حکیم‎باشی یا قلمدان‎ساز انبار ارگ،بی‎بی‎خانم و حکیم‎باشی،سرنوشت یک بیمار در حال احتضار، سمساری حسین گدا و شرابخانه‎ی اعتضادالسلطنه، مهدیعلی‎خان مردی از بنارس، کلیسای طاطاووس، تصنیف رایج «حالا نخوریم کی خوریم؟»،وکلای بقال و چقال مجلس، جوانمرد قصاب، آبگوشت آدم، محاکمه‎ی محمدباقر گلپایگانی،آب‎بازی روز سیزده و عمارت سرخه‎حصار. بازخوانی این عناصر می‎تواند بوف کور را به یک اثر اتوبیوگرافیک تاریخی با محوریت تهران صفوی ـ قاجاری نزدیک کند. این پژوهش در نظر دارد با تکیه بر مطالعات تطبیقی به روش کتابخانه‎ای به این پرسش پاسخ گوید که سهم بوف کور از این تصاویر، حکایات و فرهنگ شفاهی تا چه اندازه است؟ و آیا ایماژهای دگرگونه‎ی بوف کور تباری داستانی دارند یا پاره نقوشی از گلیم تکه‎تکه‎شده‎ی تهران هستند که در این اثر فرصت تجلی یافته‎اند؟ نویسنده معتقد است که با انگاره‎های مردم‎شناسی که نزد هدایت به امانت سپرده شده، بعید نیست که ساختار بوف کور بر پایه‎ی بخشی از این انگاره‎ها پی‎ریزی شده باشد؛ تهرانی که هدایت در آن زیسته و بدون شک با فرهنگ شفاهی مردمان آن آشنایی داشته است.

کلیدواژه‌ها


بامداد، مهدی (1350)، تاریخ رجال ایران، تهران: زوار.
بهارلوئیان، شهرام و فتح‌الله اسماعیلی(1379)، شناخت‎نامة صادق هدایت. تهران: قطره.
حسن‎لی، کاووس و نادری، سیامک (1396)، «بازیابی عنصر مکان در بوف کور صادق هدایت بر پایه‎ی جغرافیای تاریخی ری و تهران»، مجله‎ی علمی ـ پژوهشی نقد ادبی دانشگاه تربیت مدرس، س 10، ش 37، بهار، صص: 163 ـ 185.
شهری، جعفر (1369)، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم زندگی، کسب و کار، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
شهری، جعفر (1370)، طهران قدیم، تهران: معین.
کریمان، حسین (1345)، ری باستان، تهران: سلسله‌انتشارات انجمن آثار ملی.
نجمی، ناصر (1367)، طهران عهد ناصری، تهران: عطار.
نوربخش، مسعود (1381)، تهران به روایت تاریخ، تهران: علمی.
وثوقی، محمدباقر (1381)، «میرزامهدیعلی‎خان بهادر، جنگ و خلیج فارس»، پژوهشنامه‎ی علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، ش 34، صص: 189 ـ 177.
ویکی پدیا ـ دانشنامه‎ی آزاد (2016)، «جوانمرد قصاب»، به روز رسانی: 7 اکتبر 2016،.www.fa.wikipedia.org
هدایت، صادق (1356)، بوف‏کور، الف، تهران: جاویدان.
________ (1356)، حاجی آقا، ب، تهران: جاویدان.
هدایت، مخبرالسلطنه (مهدیقلی‎خان) (1344)، خاطرات و خطرات، تهران: زوار.