امپریالیسم زبانی از دیدگاه نقدی عزّالدّین المناصره

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار زبان و ادبیات عربی، (نویسندة مسئول)، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران.

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران.

چکیده

عزالدین المناصره (1946- اکنون)، شاعر و ناقد فلسطینی‌تبار از پژوهشگران برجستة ادبیّات تطبیقی در جهان عرب به‌شمار می‌آید که موضع­گیری متفاوتی نسبت به ادبیّات تطبیقی و ماهیّت فرهنگی آن دارد. وی در این حوزه، با طرح مفاهیم مرکزیّت اروپا-آمریکایی زبان، شرط اختلاف زبانی در مطالعات مکتب فرانسوی ادبیّات تطبیقی، آنگلوگرایی و فرانکوگرایی و ترجمة بیگانه‌ساز، به بررسی نقادانة امپریالیسم زبانی در جریان جهانی شدن ادبیّات به طور عام و پژوهش‌های ادبیّات تطبیقی به طور خاص پرداخته است. از این‌رو، پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، به معرّفی و تحلیل و البته نقد دیدگاه‌های عزالدین مناصره در جریان سیاست زبانی استعمار پرداخته و به این نتایج دست یافته است. مناصره از زبان به مثابة ابزار «انتقال فرهنگ»، به‌عنوان شکل نوینی از استعمار در دوران حاضر یاد می‌کند. از نظرگاه او، ترویج زبان انگلیسی و فرانسوی توسط سلطه‌طلبان، در کشورهای جهان سومی، از یک‌سو، به‌منزلة «نفوذ و استیلا» یافتن در آنها به شکلی نرم و آرام است که موجب افزایش منافع غرب در کشورها شده و از سوی دیگر، فرهنگ‌ها و زبان‌های ملّی و محلّی را در بلندمدت به سمت تضعیف یا نابودی سوق داده است. مناصره، بومی‌گرایی ترجمه و برگردان آثار ادبی مطابق با ارزش‌های ایدئولوژیکی فرهنگ مقصد و به کارگیری وسائل ارتباطات و اطلاعات همچون رسانه‌ها و اینترنت و تعامل‌های سازنده با کشورهای اسلامی را که زبان عربی در آن کشورها به عنوان زبان دوم مورد توجّه قرار می‌گیرد؛ از جمله راهکارهایی برای حفظ و نشر زبان عربی و مقابله با امپریالیسم زبانی برمی‌شمرد.

کلیدواژه‌ها


آقاگل‌زاده، فردوس و حسین داوری (1393)، «جهانی‌شدن و گسترش زبان انگلیسی؛ ضرورت‌ها و الزامات بهره‌گیری از رویکرد انتقادی در مواجهه با زبان انگلیسی در ایران»، راه‌برد فرهنگ، ش 25.
ابن‌بادیس، عبدالحمید بن محمد (1368)، مؤلفات عبدالحمید ابن‌بادیس، اعداد و تصنیف عمار الطالبی، دمشق: دارالیقظة العربیة.
احمدی‌پور، طاهره (1387)، «لزوم اتخاذ سیاست زبانی مناسب دربرابر گسترش زبان انگلیسی»، مطالعات ملی، ش 35.
احمدی‌پور، طاهره (1390)، «به‌سوی چهارچوب سیاست زبانی ملی»، زبان‌شناخت، ش 1.
بوحالۀ، طارق (2014)، «نظریة النقد الثقافی فی الخطاب العربی المعاصر»، قسم اللغۀ العربیۀ و آدابها، الجزائر: المرکز الجامعی لمیلة، العدد التاسع عشر.
پین، مایکل (1382)، فرهنگ اندیشۀ انتقادی از روشن‌گری تا پسامدرنیته، ترجمة پیام یزدان‌جو، تهران: نشر مرکز.
جلالی، بومدین (2014)، «مسارات الرؤیة الثقافیة المقارنیة فی الجزائر»، مجلة بین‌المللی سمت (SEMAT)، س 2، ش 1.
حمادی، اسماعیل خلباص و احسان ناصرحسین (2013)، «النقد الثقافی: مفهومه، منهجه، إجراءته»، جامعة واسط: مجلۀ کلیة التربیة، العدد الثالث عشر.
حنون، عبدالمجید (2004)، «أبوالعید دودو والأدب المقارن فی الجزائر»، مجلة اللغةالعربیة،مجلةالمجلسالأعلىاللغةالعربیة، عدد خاص.
حیدری، فاطمه و علی علی‌زاده (1393)، «نقش استراتژی ترجمه در جلوگیری از نفوذ زبانی و فرهنگی زبان مبدأ فرادست در زبان مقصد فرودست؛ مطالعة موردی رمان (Scarlet Letter The) و ترجمة آن: داغ ننگ»، فصل‌نامة علمی ـ پژوهشی مطالعات زبان و ترجمه، س 47، ش 3.
رضایی، یونس (1385)، «زبان عرصة هویت‌زایی و هویت‌زدایی»، زریبار، س 10، ش 60.
زینی‌وند، تورج و روژین نادری (1396)، «ادبیات تطبیقی در الجزایر؛ از استعمار تا بهار سیاسی»، دوفصل‌نامة علمی ـ پژوهشی پژوهش‌های ادبیات تطبیقی، ش 5، دورة 3.
شایگان، داریوش (1381)، بت‌های ذهنی و خاطرۀ ازلی، تهران: امیرکبیر.
شورل، آیو (1389)، ادبیات تطبیقی، ترجمة طهمورث ساجدی، تهران: امیرکبیر.
القصیری، فیصل صالح (2006)، بنیةالقصیدةفیشعرعزالدینالمناصرة، عمان: دارمجدلاوی.
قهاری، شیما (1394)، «تأثیر رشتة زبان انگلیسی بر هویت فرهنگی: بررسی مقایسه‌ای هوش فرهنگی و انزوای ارزشی»، پژوهش‌هایزبان‌شناختیدرزبان‌هایخارجی، دورة 3، ش 2.
محمدی، ابراهیم و حسن امامی (1390)، «کارکردهای ترجمه در حوزة ادبیات ملل؛ با تکیه بر ادبیات فارسی و عربی»، فصل‌نامة مطالعات ترجمه، س 9، ش 33.
محیدلی، فوزی (1987)، تحولیومیإلیشعرأسطوری، بیروت: المؤسسة العربیة للدراسة والنشر.
مناصره، عزالدین (2005)، النقد الثقافی المقارن؛ منظور جدلی تفکیکی، عمان- اردن: دارمجدلاوی.
مناصره، عزالدین (بی‌تا)، المسئلة الأمازیغیة فی الجزائر والمغرب؛ إشکالیة التعدّدیّة اللغویة، القاهرة: دارالشروق.
نیومایر، فردریک جی (1378)، جنبه‌های سیاسی زبان‌شناسی، ترجمة اسماعیل فقیه، تهران: نشر نی.
هال، رابرت (1363)، زبان و زبان‌شناسی، ترجمة محمدرضا باطنی، تهران: امیرکبیر.