«آزادی معطوف به اراده» و سمت و سوی سیاست تاریخی آن در شاهنامة فردوسی مطالعة موردی داستان جمشید، کاوه و ضحاک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی موسسه آموزش عالی دارالحکمه قم، ایران

2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور،تهران، ایران

10.30465/lir.2025.49851.1916
چکیده
در این مقاله؛ سیاست گفتمانی فردوسی از منظر جامعه‌شناختی و فلسفی، با رویکرد مطالعات بین ‌رشته‌ای و به روش توصیفی تحلیل شده است تا نخست: سازوکارهای آزادی‌بخش و پویامند استعاره و داستان، در فرایند انتقال معنا از زمان کیهانی به زمان انسانی بررسی شود. سپس با یک نگاه فرازبانی، کارکرد اراده و فردیت زبان شاعرانه در تغییر متن به جهان‌متن و خلق معنی از معنی تبیین گردد. آزادی معطوف به اراده می‌گوید: هرچند هستی بدون زبان، پنهان است و پرسش‌گری از هستی و کشف آن برای انسان خردمندی میسر است که ارادة خود را به شنیدن آوای آن معطوف بدارد، اما لازمة آزادی شاعر و پویایی شعر او، داشتن نگاه استعاری و ضمیر پرسش‌گر است و لازمة ارادة او، خردمندی به فردیت و کنش نمادین. در نتیجه، آزادی معطوف به اراده این قابلیت را به زبان شعر می‌بخشد که از معنی، معنی بیافریند و متن را به جهان‌متن تغییر دهد. برآیند پژوهش نشان می‌دهد، فردوسی از چشم‌انداز استعاره، داستان گذشتگان را به عنوان یک متن نگریسته ولی به هنگام روایت، فراتر از شیوة گزارشی و توصیفی عمل کرده است. این کنش نمادین؛ یعنی گشودگی جهان‌متن برای نفوذ مناسبات فکری و آگاهی‌های جامعه‌شناختی خواننده، سیاست تاریخی فردوسی در زنده نگه‌داشتن افسانه و اسطوره است. سیاستی که جان و خرد را در افق مفاهیم فکری و زیستمانی هر دوره از زندگی انسان، با گفتمانی تازه روبه‌رو می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

منابع
. آرنت، هانا. 1361. انقلاب، ترجمة عزت­الله فولادوند، چاپ یکم، تهران: خوارزمی.
. احمدی، بابک. 1398. هایدگر و تاریخ هستی، چاپ نهم، تهران: مرکز.
. اشمیت، کارل. 1402. مفهوم امر سیاسی، ترجمة یاشار جیرانی و رسول نمازی، چاپ پنجم، تهران: ققنوس.
. بارت، رولان. 1400. اسطوره، امروز، ترجمة شیرین­دخت دقیقیان، چاپ دهم، تهران: نشر مرکز.
. بشیریه، حسین. 1401. تاریخ اندیشه­های سیاسی در قرن بیستم، جلد دوم، چاپ چهارم، تهران: نی.
. ثاقب­فر، مرتضی. 1387. شاهنامة فردوسی و فلسفة تاریخ ایران، چاپ دوم، تهران: نشر معین.
. راسل، برتراند. 1385. قدرت، ترجمة نجف دریابندری، چاپ چهارم، تهران:خوارزمی.
. روتون، ک. 1400. اسطوره، ترجمة ابوالقاسم اسماعیل­پور، چاپ هفتم، تهران: مرکز.
. ریکور، پل. 1398. زمان و حکایت، سه کتاب، ترجمة مهشید نونهالی، چاپ سوم، تهران: نی.
. سعدی شیرازی، مصلح­الدین. 1395. گلستان، به اهتمام سید احمد حسینی کازرونی، تهران: زوار.
. سیرجانی، سعید. 1369. ضحاک ماردوش، چاپ سوم، تهران: نشر نو.
. شرت، ایون. 1396. فلسفة علوم اجتماعی قاره­ای، ترجمة هادی جلیلی، چاپ ششم، تهران: نی.
. شوالیه، ژان و آلن گربران. 1378. فرهنگ نمادها، جلد یک، ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی، چاپ یکم، تهران: جیحون.
. ضیمران، محمد. 1386. ژاک دریدا و متافیزیک حضور، تهران: هرمس.
. عالم، عبدالرحمن. 1401. بنیادهای علم سیاست، چاپ سی و پنجم، تهران: نی.
. عطار نیشابوری، فریدالدین. 1392. منطق­الطیر، مقدمة محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ نهم، تهران: سخن.
. فردوسی، ابوالقاسم. 1394. شاهنامه، گزارش واژگان دشوار و برگردان ابیات به فارسی روان عزیزالله جوینی، چاپ پنجم، تهران: دانشگاه تهران.
. مسکوب، شاهرخ. 1402. ارمغان مور جستاری در شاهنامه، چاپ چهاردهم، تهران: نشر نی.
. هرودوت. 1389. تاریخ هرودوت، ترجمة مرتضی ثاقب­فر، جلد یکم، تهران: اساطیر.
مقالات/ پایان نامه و رساله
. پرهام، باقر. 1370. «مبانی و کارکردهای شهریاری در شاهنامه و اهمیت آنها در سنجش خرد سیاسی در ایران»، کلک، شمارة 22، صص: 1-46.
. حسن­پور، هیوا و همکاران. 1404.  «تحلیل سرعت روایت در داستان ضحاک»، دوفصل­نامة علمی پژوهش­های بین رشته­ای ادبی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، س7، ش2، صص: 31-48.
. زرگرپور، عابده و همکاران. 1399. «بررسی دیدگاه­های سیاسی تاریخ روایی ملی ایران باستان بنابرشاهنامة فردوسی با تأکید بر دوران پیشدادی و کیانی»، پایان­نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
. عبدالخانی، محمد و شجاع احمدوند. 1402. «فردوسی و نقد منازعة درونی در سپهر اندیشة ایرانی بر اساس نظریة هرمنوتیک قصدگرای کوئنتین اسکینر»، دوفصلنامة پژوهش­های نوین ادبی، سال دوم، شمارة سوم، صص: 1- 24.
. مردانه­زاده، فاطمه و همکاران. 1399. «بررسی آزادی فردی و مفهوم قدرت در شاهنامة فردوسی و فلسفة سیاسی»، رسالة دکتری، دانشگاه محقق اردبیلی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
. یوسفی، هادی. 1403. «مواجهة فردوسی با ترومای فرهنگی؛ از شناخت تا واکنش»، دوفصل­نامة علمی پژوهش­های بین رشته­ای ادبی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، س6، ش2، صص: 349- 374.
. Barthes, Roland. 1977. Image Music Text, Essays selected and Translated by Stephen Heath, Fontana Press.
. Darmesteter, James, 2006. The Zend Avesta. The sacred books of the east Translated by various oriental scholars: Warehouse. Oxford University Press.
. Freedman, Jill & Gene Combs. 1996. Narrative therapy, the social construction of preferred realities. New York: Norton & company INC.
. Helleloid, Eric. 2014. "Hannah Arendt´s phenomenology of the will: Contingency, Temporality, and The nature of moral judgment. The University of Georgia. Pp: 1-389.
. Pocock, J. G. A. 2004. "The history of politics and the politics of history". Common knowledge, Volume10, Issue3, Pp: 532-550.
. Pocock, J. G. A. 2005. "The politics of historiography". Historical research, Vol 78, Issue 199. Pp: 1-14.
. Richter, David H. 2005. "Genre, Repetition, Temporal Order: Some Aspects of Biblical  Narratology." A companion to Narrative Theory, Edited by James Phelan and Peter J. Rabinowitz. First Published, India: Black well.
. Ricoeur, Paul. 1977. The rule of metaphor. Translated by Robert Czerny & Others. University of Toronto Press.
. Taylor, Edward B. 1980. Primitive Culture, Vol: 1. London: The University of Oxford.
.Taylor, Victor & Winquist, Charles. 2001. Encyclopedia of postmodernism, London: Routledge.
. Thompson, E. P. 1978. The poverty of theory or an Orrery of Errors, London: Melin Press.
. Skinner, Quentin. 1984. The paradoxes of political liberty. Delivered at Harvard University.
. Skinner, Quentin. 2004. The foundation of modern political thought, Volume One & Two, Eleventh printing, Cambridge University Press.
. Skinner, Quentin. 2010. Sovereignty in Fragments, The past, present and furture of contested concept. Edited by Hent Kalmo, Cambridge University Press.
. Zakai, Avihu. 2003. Jonathan Edwards´s vision of history. USA: Princeton University Press.
. Wittgenstein, Ludwig. 1961. Tractatus Logico Philosophicus. Trans: D. F. Pears & McGuinness, Routledge & Kegan Paul.