بازخوانی انتقادی داستان یعقوب لیث صفاری از کتاب تاریخ سیستان با رویکرد بین‌رشته‌ای در مطالعات ادبی و تاریخ‌نگاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زابل، زابل، ایران

10.30465/lir.2025.51295.1988
چکیده
پژوهش حاضر با بهره‌گیری از نظریة تاریخ‌نگاری ادبی هایدن وایت و در چارچوب رویکرد بین‌رشته‌ای، به تحلیل روایت یعقوب لیث صفاری در کتاب تاریخ سیستان می‌پردازد. مسئلة اصلی آن است که چگونه این متن تاریخی با استفاده از ساختارهای روایی، بلاغی و ایدئولوژیک، تصویری خاص و جهت‌دار از یعقوب خلق کرده و روایت خود را سامان داده است. این پژوهش بر پایة روش تحلیل کیفی و با تمرکز بر سه مؤلفة گزینش اطلاعات، ایدئولوژی و پیرنگ، می‌کوشد، سازوکارهای روایی مؤلف یا مؤلفان تاریخ سیستان را بازشناسی کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که روایت یعقوب در این اثر، با حذف شکست‌ها، اغراق در پیروزی‌ها، تبارسازی ساختگی و تقابل «ما/دیگری»، بازنمایی هدفمندی از گذشته است که در آن، قهرمانی حماسی برای مشروعیت‌بخشی فرهنگی و سیاسی ساخته شده است؛ به‌ویژه در صحنه‌هایی چون تصرف نیشابور، نویسنده یعقوب را جانشین نمادین خلافت معرفی کرده و با نسبت دادن شجره‌نامه‌ای ساسانی، جایگاه او را به مرتبه‌ای فراتر از یک امیر نظامی ارتقا داده است. تحلیل این روایت نشان می‌دهد که تاریخ سیستان نه فقط یک منبع تاریخی، بلکه متنی روایی-ایدئولوژیک است که با تکنیک‌های روایت‌پردازی، تصویر گذشته را بازسازی کرده و آن را در خدمت گفتمان هویتی زمانهٔ خویش قرار داده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

·                    ادهمی، حسین؛ مختاری، مسروره؛ ظهیری ناو، بیژن (1404). «تحلیل جامعه شناختی نقش طبقات اجتماعی در ظهور و افول قیام دهقانان در رمان کلیدر بر اساس نظریة پی­یر بوردیو». پژوهش­های بین رشته­ای ادبی. سال 7، شماره 2، صص 155-189.
·                    بهار، محمدتقی (1349). سبک‌شناسی. جلد دوم، چاپ سوم، تهران: سپهر.
·                    بیژنی، یاور؛ بوشاسپ گوشه، فیض‌اله؛ جدیدی، ناصر (۱۴۰۱). «سیاست دینی یعقوب لیث و وضعیت اقلیت‌های دینی در قلمرو صفاریان». جامعه‌شناسی سیاسی ایران. سال پنجم، شماره ۴، صص ۶۲-۸۴.
·                    تاریخ سیستان (۱۳۸۱). تصحیح محمدتقی بهار، چاپ دوم، تهران: معین.
·                    الحموی، یاقوت (1980م). معجم الأدباء. بیروت: دار الفکر.
·                    طبری، محمد بن جریر (۱۳۶۲). تاریخ طبری. تهران: انتشارات اساطیر.
·                    شمیسا، سیروس (۱۳۸۳). سبک‌شناسی نثر. تهران: نشر میترا.
·                    صالحی، کوروش (۱۳۹۱). «برآمدن یعقوب لیث صفاری و توقف جریان فتوح و مهاجرت‌های اعراب به هند و سند». تاریخ ایران. شماره ۱۲، صص ۱۱۹-۱۳۶.
·                    علی مددی، منا (1401). «نظریه سیاسی استبداد منور در ادبیات پس از مشروطه». پژوهش­های بین رشته­ای ادبی. شماره 7، صص 287-325.
·                    غلامعلی‌زاده، جواد؛ عرب یوسف‌آبادی، فائزه (۱۳۹۷). «نگاهی تازه به جایگاه زبان و ادبیات فارسی و عربی در دربار یعقوب لیث و جانشینان او». تاریخ ادبیات. شماره ۸۳، صص ۱۲۷-۱۴۰.
·                    المسعودی، أبوالحسین بن علی المسعودی (1425ق). مروج الذهب و معادن الجوهر. راجعه: کمال حسن مرعی، ط1، بیروت: المکتبة العصریة.
·                    یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (۱۳۸۲). تاریخ یعقوبی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
·                     Rypka, J. (1968). History of Iranian Literature. Dordrecht: D. Reidel Publishing Company.
·                     Sadeghi, H. (2004). Tales of Sistan and Their Cultural Legacy. Iranian Historical Review, 15(1), 27-40.
·                     Scholz, P. (2010). The Influence of Persian Epic Literature on Historical Writing. Journal of Persian Studies, 23(2), 112-130.
·                     White, H. (1973). Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe. Baltimore: The Johns Hopkins University Press.
·                     White, H. (1978). Tropics of Discourse: Essays in Cultural Criticism. Baltimore: The Johns Hopkins University Press.
·                     White, H. (1987). The Content of the Form: Narrative Discourse and Historical Representation. Baltimore: The Johns Hopkins University Press.