نقد روانکاوانه شخصیت «رحیم» در رمان شب سراب با تکیه بر رویکرد طرحواره‌درمانی جفری یانگ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه کاشان. کاشان. ایران.

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کاشان. کاشان. ایران.

3 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد ادبیات پایداری دانشگاه شهرکرد دانشکده ادبیات و علوم انسانی. شهرکرد. ایران

10.30465/lir.2025.51411.1998
چکیده
در میان راهبردهای مختلف نقد و بررسی آثار ادبی که از قرن بیستم به بعد شکل گرفت، نقد روانکاوانه و تحلیل متون ادبی از دیدگاه روان‌شناسی، ویژگی‌های خاص و متمایزی دارد. این پژوهش شخصیت «رحیم»، شخصیت اصلی و راوی رمان شب سراب نوشتۀ ناهید ا. پژواک (ت.1319 ه.ش.) را بر اساس نظریه جفری یانگ (1950م.) بررسی می‌کند. خط داستانی شب سراب برگرفته از رمان بامداد خمار فتانه

حاج‌سیدجوادی است که از زبان شخصیت مرد قصه روایت شده و نویسنده سعی کرده افکار پنهان رحیم در بامداد خمار را با خلق این اثر بیان کند. نگارندگان به شیوۀ توصیفی- ‌تحلیلی مبتنی بر متن رمان با پاسخ به این پرسش‌ها که کدام طرحواره‌ها در شخصیت رحیم وجود دارد و علل پیدایش این طرحواره‌ها در شخصیت وی چیست؟، طرحواره‌های شخصیتی رحیم را شناسایی و دلایل شکل‌گیری این الگوها را بررسی می‌کنند تا مشخص کنند کدام یک از این طرحواره‌ها در شخصیت رحیم برجسته‌ترند. با بررسی‌های انجام‌شده می‌توان نتیجه‌گرفت طرحواره‌های رهاشدگی، بی‌اعتمادی، محرومیت هیجانی، وابستگی، انزوای اجتماعی و نقص و شرم در شخصیت رحیم یافت می-شود که از این میان، طرحوارۀ رهاشدگی برجسته‌تر است. فقدان پدر و وابستگی شدید به مادر را می‌توان از جمله عواملی دانست که طرحواره‌های شخصیتی رحیم را تشدید کرده و تله‌های زندگی او را ایجادکرده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

 اچ­وندر، پل(1387) اختلال کم­توجهی/ بیش­فعالی در بزرگسالان، مترجم پوریا صرامی فروشانی، تهران: رشد.
پارسائی­جهرمی، سارا، دادجوی توکلی، درّه، کوشکی، شیرین، گذشتی، محمدعلی(1400)، «بازتاب مشخصۀ روانی تسلیم‌ناپذیری در اشعار مهدی حمیدی شیرازی و شاملو با رویکرد روان‌کاوی»، پژوهش­های بین رشته­ای ادبی، ش6، صص120-89
پژواک، ناهید.ا (1375) شب سراب، تهران: البرز.
پیرانی، منصور، سلیمیان، مرضیه(1401) «بررسی دلایل مهرطلبی کودکان براساس نریه روانکاوی کارن هورنای، مطالعه موردی داستان «من نوکر بابا نیستم» اثر احمد اکبرپور»، پژوهش­های بین رشته­ای ادبی، ش8، صص 87-54
دلقندی، نفیسه، محسنی، بلاسم(1403) «واکاوی طرحواره­های شرطی جفری­ یانگ در قهرمان رمان یومیات مطلقه اثر «هیفاء بیطار» »، نقد ادب معاصر عربی، ش27، صص103-123
 دیچز، دیوید(1379) شیوه­های نقد ادبی، ترجمه محمد تقی صوفیانی و غلامحسین یوسفی، تهران: علمی و فرهنگی.
 صالحی، مبین، محمدعلی مظاهری و ملازاده، علیرضا(1389) «بررسی اثر بخشی آموزشی گروهی مدیریت خشم با رویکرد شناختی رفتاری بر عزت نفس و پرخاشگری نوجوانان بزهکار»، اولین همایش کشوری دانشجویی عوامل اجتماعی موثر بر سلامت، دانشگاه علوم پزشکی تهران، صص1-16.
 صلواتی، مژگان، یکه یزدان­دوست، رخساره(1389) طرحواره درمانی، تهران: دانژه.
عزیزی، محمدمحسن، شکری، شادی، قادیان خورشیدی، محدثه، خانی­کر، حانیه، ابراهیمی، مائده،(1400) «تاثیر طرحواره های ناسازگار اولیه بر هوش میان­فردی و تعاملات اجتماعی»، نهمین کنفرانس ملی توسعه پایدار در علوم­تربیتی و روانشناسی، مطالعات اجتماعی و فرهنگی، صص1-9.
 فیروزی، محمدرضا، شیرعلی خرامین، سیروس احمدی و فاطمه پناهی (1394). «مقایسه طرحواره­های ناسازگار اولیه در افراد وابسته و غیر وابسته به مواد افیونی». ارمغان دانش، صص744-755.
 قهاری، شهربانو(1397) تغییر طرحواره­ها، تهران: رشد.
محمدی، چیمن، احمدی، محمدنبی(1402) «تحلیل روان­شناسانه شخصیت «میلاد» در رمان «خُبز علی طاوَله الخال میلاد» بر اساس نظریه طرحواره­درمانی جفری یانگ»، الجمعیه الایرانیه للغه العربیه و آدابها فصلیه علمیه محکمه، ش69، صص130-151.
 نظری، فاطمه، علیرضا کاکاوند و ملکه فراهانی مشهدی. (1394) «رابطه طرحواره­های ناسازگار اولیه با شیوه­های فرزندپروری مادران و اختلال­های بیرونی­شدۀ فرزندانشان»، روان­شناسی کاربردی، (2)9، صص115-135.
 نیکزاد، محمود(1391) فرهنگ جامع روان­شناسی، تهران: کیهان.
یانگ، جفری و ژانت کلوسکو(1390) زندگی خود را دوباره بیافرینید، مترجم حسن حمیدپور و الناز پیرمرادی و ناهید گلی­زاده، تهران: ارجمند.
یانگ، جفری(1389) شناخت درمانی اختلالات شخصیت، ترجمه علی صاحبی و حسن حمیدپور، تهران: آگه.
یانگ، جفری، ژانت کلوسکو و مارجوری ویشار. (1386). طرحواره­درمانی، ترجمۀ حسن حمیدپور و زهرا اندوز، تهران: ارجمند.
 
 
 
 
Bibliography

Azizi, M., Shokri, S., Ghadian Khorshidi, M. Khani Kar, H., & Ebrahimi, M. (2021). "The impact of early maladaptive schemas on interpersonal intelligence and social interactions”. The 9th National Conference on Sustainable Development in Educational Sciences and Psychology, Social and Cultural Studies, Pp. 1–9.

Delghandi, N. & Mohseni, B. (2024). “Analysis of Jeffrey Young's conditional schemas in the hero of the novel Yumiat Mutlata by Haifa Bitar”.  Critique of Contemporary Arabic Literature, No. 27, Pp. 103- 123.
.Ditches, D. (1999) Literary Criticism Methods, Trans. Mohammad Taghi Sofiyani and Gholamhossein Yousefi, Tehran: Scientific and Cultural.
Echvander, P. (2008). Attention-deficit hyperactivity disorder in adults, Trans. Pouria Sarami-Froshani, Tehran: Roshd.
Firouzi, M. Kharamin, Sh., Ahmadi, S. & Panahi, F. (2015) “Examining early maladaptive schemas in opioid-dependent and non-dependent individuals”. Armaghan-e Danesh, Pp. 755-747.
Ghahhari, Sh. (2018) Schema change, Tehran: Roshd.
Jahantab, T. & Sedighi, B., Seyedi, H., & Heydarian Shahri, A.(2022). "Exploring Early Maladaptive Schemas in the Novel." Iranian Association for Arabic Language and Literature, Peer-Reviewed Scientific Quarterly, No. 64, Pp. 221–244.

Karimzadeh, D. (2024). "The impact of schemas and emotion in healthy relationships." 9th International Conference on Humanities, Law, Social Studies and Psychology, Pp. 1–23.

Keshavarz, A., & Ardelani, H. (2021). " The role of cinema in making the audience aware of Jeffrey Young's schemas based on an analysis of the female character in the film Choking" Ferdows-e Honar, No. 5, Pp. 32–47.

 Mohammadi, Ch., & Ahmadi, M. (2023). " Psychological analysis of the personality of Milad' in the novel 'Bread on the Table of Khal Milad based on Jeffrey Young's schema therapy theory

." Iranian Association for Arabic Language and Literature, Peer-Reviewed Scientific Quarterly, No. 69, Pp. 130–151.
Nazari, F., Kakavand, A., Farahani Mashhadi, M. (2015) “The relationship between early maladaptive schemas and mothers’ parenting styles and their children’s externalizing disorders”, Applied Psychology, (2)9, pp. 115-135.
Nikzad, M. (2012). Comprehensive Dictionary of Psychology, Tehran: Keyhan.
Pajhwok, Nahid. A. (1996). Shab-e Sarab (The Night of Mirage), Tehran: Alborz.
parsaei jahromi, S, dadjooy tavakoli, D, koushki, Sh, gozashti, M. (2021). Reflection of the psychological characteristic of insubordination in the poems of Mehdi Hamidi Shirazi and Shamloo (with a psychoanalytic approach). Literary interdisciplinary research, No. 6, pp. 89-120.
Pirani, M. & Salimian, M. (2022).  "Study of children's affection based on Karen Horne's theory of psychoanalysis Case study: The story of "I am not Baba's servant" by Ahmad Akbarpour, Literary interdisciplinary research, No.8, pp. 54-87
Salavati, M. & Yekeh Yazdan Doost, R. (1999). Schema Therapy. Tehran: Danjeh.
Salehi, M., Mazaheri, M, & Molazadeh, A. (2000). Studying the Effectiveness of Anger Management Group Training with a Cognitive Behavioral Approach on Self-Esteem and Aggression in Delinquent Adolescents. The First National Student Conference on Social Factors Affecting Health. Tehran University of Medical Sciences, Pp. 1-16.
Young, J. & Klosko, J. (2011) Recreate Your Life, Trans. Hassan Hamidpour and Elnaz Pirmoradi and Nahid Golizadeh, Tehran: Arjomand.
Young, J. (2010) Cognitive therapy of personality disorders, Trans. Ali Sahebi & Hassan Hamidpour, Tehran: Agah.
Young, J., Klosko, J. & Wishard, M. (2007) Schema Therapy, Trans. Hassan Hamidpour and Zahra Andoz, Tehran: Arjomand.