بررسی تمثیل و کارکرد آن در اشعار نظامی با تکیه بر رویکرد شناختی (استعارۀ مفهومی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‏آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل

2 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل

10.30465/lir.2025.50284.1942
چکیده
تمثیل در اصطلاح ادبی تشبیه یا استعارۀ نهفته‏ ای است که به گوینده این امکان را می ‏دهد تا به سهولت مفاهیم انتزاعی خود را به مخاطب انتقال ‏دهد.این ویژگی باعث شده شاعران و نویسندگان حتی خطیبان، آن را به عنوان ظرف برای بیان افکار و اندیشه‏ های فلسفی، عرفانی و تعلیمی خود به کارببرند.‏ مطالعات اخیر زبان‏شناختی نیز استعاره را پدیده ‏ای ثانویه در زبان و شناخت همچنین برسازندۀ شناخت و تفکّر انسان دانسته‏ است. از این بُعد استعارۀ مفهومی و تمثیل بیان جدیدی از کارکرد مغز در برخورد با جهان پیرامون در اختیارمان می‏ گذارد. پژوهش حاضر با هدف شناخت کارکرد مثل‏ ها به بررسی پنج‏ گنج نظامی با بهره‏ گیری از رویکرد شناختی پرداخته‏ است. به همین منظور با روش توصیفی –تحلیلی مبتنی بر مطالعات کتابخانه‏ ای ضمن مشخص کردن حوزۀ مبدأ و مقصد مَثَل‏ ها به کارکرد آنها در حوزۀ زبان و دلایل استفاده از آنها پرداخته‏ شده ‏است. نتیجۀ تحلیل تمثیل‌ها در اشعار نظامی با رویکرد استعاره مفهومی، گویای آن است که رویکرد شناختی نه تنها باعث شناخت بهتر ساختار زبانی و ادبی مَثَل‏ های نظامی ‏شده بلکه سبب آشنایی با روش ‏های شکل‏ گیری و انتقال معانی عمیق‏ تر و پیچیده ‏تر مثل‏ ها نیز شده‏ است. بنابراین بدین روش مخاطب بهتر و بیشتر در جریان افکار و اندیشۀ نظامی قرارمی ‏گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

استودارد، جیل. اِی، نیلوفراَفاری، (1397)، کتاب جامع استعاره‏های اکت (راهنمای درمانگر برای تمرین‏های تجربی و استعاره‏های درمان مبتنی بر تعهد و پذیرش)، با مقدمۀ استیون هیز، ترجمۀ شیوا مشیدی. تهران: ارجمند.
بابا صفری، عباس، (1397)، کاربرد استعاره در مشاوره و درمان خانواده، تهران: نوشته.
بهمنیار، احمد(1381)، داستان‏نامه بهمنیاری،چاپ سوم، تهران: دانشگاه تهران.
تقی‏پورحاجبی، ساناز. پاشایی، کامران. عادل‏زاده، پروانه (1401)، بررسی تطبیقی استعاره مفهومی «ترس» در آثار افغانی و ایشی گورو با تکیه بر دیدگاه لیکاف و جانسون، پژوهش‏های بین رشته‏ای ادبی، دوره 4، شماره 8، صص110-88.
تورنیک، نیکلاس،(1400)، کاربرد استعاره در کار بالینی(راهنمای حرفه‏ای بکارگیری علم زبان در روان‏درمانی)، ترجمۀ مهدی پوراصغر و میترا مصلحی جویباری، با ویراستاری بهزاد صادقیان فرد با مقدمۀ دکتر محمد صنعتی.
رازی، شمس‏الدین محمد بن قیس (1388)،المعجم فی معاییر اشعار العجم، سیروس شمیسا،تهران:علم.
رضایی، محمد، مقیمی، نرگس (1392)، «بررسی استعاره‏های مفهومی در ضرب‏المثل‏های فارسی»، مطالعات زبانی و بلاغی، سال چهارم، شمارۀ 8، صص91-116.
زرین‏کوب عبدالحسین، (1372)، پیر گنجه در جستجوی ناکجا آباد، چاپ ششم، تهران: سخن
________ (1374)، با کاروان حله، چاپ نهم، تهران: علمی.
دهخدا، علی‏اکبر (1377)، لغت‏نامه، جلد نهم، چاپ دوم،تهران:روزنه.
شفیعی‏کدکنی، محمدرضا ، (1375)، صورخیال در شعر فارسی، چاپ ششم، تهران: آگاه.
شمیسا، سیروس (1383)، معانی و بیان، چاپ پنجم، تهران: فردوس.
صفا، ذبیح الله، (1379)، تاریخ ادبیات جلد اول، چاپ ششم، تهران:فردوس.
فتوحی رودمجعنی، محمد، (1397)، بلاغت تصویر، چاپ پنجم، تهران: سخن.
قاسم‏زاده، حبیب‏الله، (1379)، استعاره و شناخت، تهران: فرهنگیان.
کادن، جی. ان(1380)، فرهنگ ادبیات و نقد، ترجمۀ کاظم فیروزمند.
کوچش، زولتان، (1398)، استعاره مقدمه‏ای کاربردی، ترجمۀ جهانشاه میرزا بیگی، چاپ سوم.
لیکاف، جرج، جانسون، مارک(1395)، استعاره‏هایی که با آن زندگی می‏کنیم، ترجمه‏ی هاجر آقاابراهیمی.
نظامی‏گنجوی، االیاس، (1376الف)، لیلی و مجنون، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
_________ (1376ب)، مخزن‏الاسرار، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
______،(1378)، شرفنامه، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، چاپ سوم.تهران: قطره،
_______، (1386)، خسرو شیرین، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
________،(1390)، هفت‏پیکر، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، چاپ دهم، تهران: قطره.
______، (1388)، اقبالنامه، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
Lakoff, G and Janson.M (1980) Metaphors We Live By, chicagho&London: university of Chicago press.
Leary, D.E. (1990).Psyche's mus: The role of metaphor in the history of psychology. In D.E. Leary(Ed), Metaphors in The History of Psychology. Cambridge: Cambridge University press.
Pavio, A (1979). Psychological processes in the comprehension of metaphor. In A. Ortony (Ed), Metaphor and Thought. Cambridge. Cambridge University press, 15-171.