تحلیل مرزبان‌نامه با رویکرد روان‌شناسی مثبت‌گرا بر اساس نظریه مارتین سلیگمن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

2 استاد گروه روانشناسی بالینی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

3 دانش‌آموختة کارشناسی‌ارشد رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

10.30465/lir.2025.50913.1968
چکیده
روان‌شناسی مثبت، شاخه‌ای نوین در علم روان‌شناسی است که با تمرکز و تأکید بر شناسایی قابلیت‌ها، استعدادها و گسترش فضائل اخلاقی انسان، در پی افزایش رضایتمندی و بهزیستی در زندگی افراد است. تعدد وجوه مشترک میان مرزبان‌نامه و روان‌شناسی مثبت‌گرا سبب شده‌است که در این پژوهش، به روش توصیفی-تحلیلی به بررسی و تبیین برخی مولفه‌های روان‌شناسی مثبت در حکایت‌های مرزبان‌نامه پرداخته شود. نتایج تحقیق حاکی از آن است که مباحث مطرح در روانشناسی مثبت در مرزبان‌نامه نیز جایگاه مهمی داشته و نویسندة مرزبان‌نامه با برخورداری از میراث فرهنگ غنی ایرانی و اسلامی، قرن‌ها پیش از روان‌شناسی مثبت، نکات دقیقی را در باب این موضوعات با استفاده از داستان‌های جذاب و استناد و استشهاد به آیات و روایات و اشعار و امثال بیان کرده و از این طریق، به‌طور غیرمستقیم آموزه‌های خود را درونی و پایدار کرده و نگرش فرد را به زندگی، رفتارها و مناسبات اجتماعی، ارتقا بخشیده‌است. باوجود هم‌پوشانی روان‌شناسی مثبت و مرزبان‌نامه در بسیاری از مولفه‌ها، وراوینی به دلیل دیدگاه توحیدی، کسب فضائل اخلاقی را تنها برای خوشبختی انسان در زندگی مهم نمی‌داند بلکه به رستگاری اخروی نیز توجه دارد. از این رو داستان‌ها با ایمان و باورهای دینی آمیخته است و عنصر معنویت از سایر مؤلفه‎ها جدا نیست بلکه انگیزة اصلی در کسب فضائل و التزام به آن‌ها است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ارونسون، الیوت (1393). روان‌شناسی اجتماعی، ترجمة حسین شکرکن، تهران: رشد
بهار، محمد تقی(۱۳۹۱). سبک‌شناسی، تهران: امیرکبیر 
پیرانی، منصور(1399).«بازخوانی حکایت‌های عرفانی اسرارالتوحید با رویکرد روان شناسی مثبت‌گرا»، دو فصلنامة ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا، سال 12، شماره: 22.
جلائی‌نوبری، فاضل و حسین جلائی‌نوبری(1400). «نظر حضرت امیر(ع) بر حاکمیت فرهنگ عقلانیت و دوراندیشی در زندگی مادی و معنوی انسان سعادت‌گرا». پژوهش و مطالعات علوم اسلامی. سال سوم. ش24. صص14-26
 جلالی، مریم و فاطمه خدارحمی.(۱۳۹۸). «بازپردازش تمثیل‌های مرزبان‌نامه و کلیله و دمنه برای کودکان بر اساس نظریة ارتباط‌گیری». دو فصل‌نامه علمی بلاغت کاربردی و نقد ادبی. سال چهارم. ش دوم. پیاپی ۸، صص ۴۵-۵۸ 
جعفری، نرگس و سیدمحسن حسینی موخر و سیدعلی قاسم‌زاده(1403). «بررسی تطبیقی فرهنگ داشتن و هنر بودن در آرای غزالی و روان‌شناسان کمال‌گرا با تکیه بر مزلو و فروم». پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی. سال6، شمارة2، صص122-91
خوش‌خرام رودمعجنی، مصطفی(1400). «بررسی تطبیقی شجاعت در منابع اسلامی و روانشناسی مثبت». معرفت. سال30، ش289. صص67-78
دشت‌بزرگی، زهرا (1396). «نقش عفو، سپاسگزاری و تواضع در پیش‌بینی بهزیستی روانی سالمندان»، پژوهش‌نامة  روان‌شناسی مثبت، سال سوم، شمارة دوم، صص 76-65.
زرین کوب، عبدالحسین(1374). آشنایی با نقد ادبی، تهران: سخن.
 سلیگمن، مارتین( 1388). روان‌شناسی مثبت‌نگر در خدمت خشنودی پایدار، ترجمة مصطفی تبریزی، تهران: دانژه.
 _____، ____ (1389). شادمانی درونی، ترجمة مصطفی تبریزی، رامین کریمی و علی نیلوفری، چاپ اول، تهران:  دانژه.
_____،____. م(۱۳۸۶). خوش‌بینی آموخته شده. ترجمه قربانعلی خدایی. تهران: چنار صفحات
_____، ____ (1394). شکوفایی روان شناسی مثبت‌گرا، ترجمة امیرکامکار و سکینه هژبریان، تهران:روان.
صفا، ذبیح الله.(۱۳۳۹). تاریخ ادبیات در ایران. ج ۲. تهران: ابن سینا 
فولادی، یعقوب و همکاران(1399). «مقایسه‌ی ساختار مرزبان‌نامه و کلیله و دمنه»، مطالعات شبه قاره، شماره38،      صص 194-177.
کار، آلان(1385). روان‌شناسی مثبت علم شادمانی و نیرومندی‌های انسان، ترجمة حسن پاشا شریفی، جعفر نجفی زند و باقر ثنایی، تهران: سخن.
گلی‌زاده، پروین و همکاران(1395). «تحلیل اندیشه‌های مثبت‌گرایانه در مثنوی معنوی از منظر علم روان‌شناسی»، پژوهش‌های ادب عرفانی(گوهر گویا)، سال10، شمارة اول.
 لیمون، آوریل و گلادینا مک ماهون(۱۳۹۱). مثبت‌اندیشی. ترجمه مهدی دوایی و شیرین کوهپایه. تهران: سخن
 محسنی، مرتضی و همکاران(۱۴۰۰). «تحلیل قابوس‌نامه از منظر روان‌شناسی مثبت». نثرپژوهی ادب فارسی. سال ۲۴.
دوره جدید ۴۹. صص ۱۸۵- ۲۱۰ 
مطهری، مرتضی (1387). مجموعه آثار، تهران: صدر
مگیار مویی، جینا ال (1391). فنون روان شناسی مثبت گرا، ترجمة فرید براتی سده، تهران: رشد.
ملک‌محمدی، ناهید(1388). « فابل در مرزبان‌نامه»، رشد آموزش زبان و ادب فارسی، دورة 23، ش92، صص11-9.
میرمهدی، سید رضا و همکاران(1395). معنویت درمانی و رویکرد روان‌شناسی مثبت‌نگر، تهران:آوای نور.
نوری، نجیب‌الله(1387).«بررسی پایه‌های روان‌شناختی نشانگان صبر در قرآن». روان‌شناسی و دین. سال اول، شماره 4، صص143-168
وراوینی، سعد الدین (1389).  مرزبان‌نامه، به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران: صفی علیشاه.
هارتز، گری(۱۳۸۷). معنویت و سلامت روان؛ کاربردهای بالینی، ترجمة امیر کامکار و عیسی جعفری. تهران: روان 
یوسفی لویه، مجید و متین، آذر(1385). «تأثیر قصه درمانی بر راهبردهای رویارویی کودکان با مشکلات یادگیری»، پژوهش  در حیطه کودکان استثنایی، سال ششم، شمارة 2، صص 622-603.
Howells, K. (2014). An exploration of the role of gratitude in enhancing teacher–student relationships. Teaching and Teacher Education, 42 (12), 58-67.
Peterson, C(2006). A Primer in Positive Psychology. New York: Oxford university
Peterson, C, and Seligman, M(2004). Character stringht and Virtual.
Rutherford, k. and Dowshen, s(2001). Teaching Your self -control. The Nemours Foundation.
Yoshimura, M. & Berzins, K. (2017). Grateful experiences and expressions: the role of gratitude expressions in the link between gratitude experiences and wellbeing. Review of Communication, 17(2), 106-118.