تحلیل و بررسی مؤلفه‌های ارتباط غیرکلامی با رویکرد بین‌رشته‌ای در میراث عرفانی مکتوب «شیخ‌ابوالحسن‌خرقانی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه ارومیه.

2 دانشجوی دکتری، رشته زبان و ادبیات فارسی گرایش عرفانی، دانشگاه ارومیه

10.30465/lir.2025.48635.1851
چکیده
ادبیات در همۀ اشکال خود باعث ایجاد ارتباط بین انسان‌ها می‌شود و در ادبیات عارفانه نیز عرفا، با توجه خاصی که به تربیت سالکان و ارشاد عامۀ مردم داشتند، با آثار به جا مانده‌شان این ارتباط را حفظ کرده‌اند. از منظری دیگر ادبیات عرفانی فارسی را می‌توان به دو گروه دیگرنوشت و خودنوشت تقسیم کرد که در آن‌ها ادبیات فارسی وسیلۀ بیان مقاصد عالیۀ عرفانی و اخلاقی و تربیتی عرفا هستند. شیوۀ خاص در برقراری ارتباط، از مشخصه‌های این آثار گرانقدر است که پنهان در کلام مکتوب عرفا است و جاذبه‌ای خاص به آن می‌دهد. یکی از علوم نوینی که به شناخت ارتباط غیرکلامی مستور در لایه‌های کلامی ادبیات عرفانی کمک شایانی می‌کند علم ارتباطات است. این پژوهش با روش توصیفی -تحلیلی و با رویکردی بین‌رشته‌ای، به بررسی مؤلفه‌های ارتباط‌ غیرکلامی به کارگرفته شده در ثبت اقوال «شیخ ابوالحسن خرقانی» می‌پردازد که در «نورالعلوم» و دیگر آثار ارزشمند ادبیات‌عرفانی فارسی به‌جامانده‌اند و به دلیل امّی بودن شیخ، جزو آثار عرفانی دیگرنوشت است. بررسی‌ها نشان داد که مؤلفه‌ی «ارتباط‌های آوایی» بیشترین بسامد را دارد. یافته‌ها و دسته‌بندی‌ها حاکی از کاربرد وسیع ارتباطات غیرکلامی همراه با ارتباط کلامی در اقوال خرقانی است و همین امر سبب جذابیت سخنان و مقبولیت او در میان اهل عرفان و عامه‌ی مردم بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

1.      احمدی، بابک. (1371). از نشانه‌های تصویری تا متن. تهران: مرکز.
2.      اولادی قادیکلائی، افسانه و پارسایی. (1400). تحلیل ارتباطات غیرکلامی در منظومۀ خسرو و شیرین نظامی، فصلنامۀ علمی پژوهشی زبان و ادبیات فارسی- دانشکدۀ علوم انسانی- دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج- سال سیزدهم، شماره 48، پاییز، ص 48.
3.      برکو، ری؛ ولوین، اندرو؛ ولوین، دارلین. (1393) مدیریت ارتباطات: فردی، عمومی. ترجمۀ محمد اعرابی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
4.      پورنامداریان، تقی. (1396). رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی(تحلیلی از داستان‌های عرفانی- فلسفی ابن‌سینا و سهروردی)، چاپ نهم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
5.      جامی، مولانا عبدالرحمن بن احمد. (1337). نفحات‌الانس من حضرات القدس، تصحیح مهدی توحیدی‌پور، تهران: انتشارت کتاب‌فروشی محمودی.
6.      حکیم آرا، محمدعلی(1384). ارتباطات متقاعدگرانه و تبلیغ، چاپ اول، تهران: سمت.
7.      خرقانی، ابوالحسن. (1396). نورالعلوم، به کوشش و نگارش عبدالرفیع حقیقت(رفیع)، چاپ سیزدهم،تهران: انتشارات بهجت.
8.      دادگران، سیدمحمد (1377). مبانی ارتباطات جمعی، چاپ دوم، تهران: فیروزه.
9.      رابیگر، مایکل.(1383). کارگردانی مستند، ترجمه ی حمیدرضا احمدی لاری، تهران : ساقی.
10. رحمدل، غلامرضا؛ فرهنگی، سهیلا. (1387). پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در مطالعات ادب فارسی، فصلنامۀ پژوهش‌های ادبی، سال5، شماره21، پاییز.
11. رضی، احمد؛ الله‌یار، افراخته. (1389). «تحلیل روابط برون‌زبانی در روایت بیهقی از بردار کردن حسنک وزیر»، دو فصلنامۀ زبان و ادبیات فارسی، سال 18، شمارۀ 69، پاییز.
12. رهادوست، بهار. (1382). رویکرد بین رشته‌ای و مطالعات ادبی، زیباشناخت، شماره نهم.
13. ریچموند، ویرجینیا پی و جیمزسی. مک کروسکی. (1388). رفتارهای غیرکلامی در روابط میان فردی(درسنامة ارتباطات غیرکلامی)، ترجمۀ فاطمه سادات موسوی و ژیلاعبدالله‌پور، زیر نظر غلامرضا آذری، چاپ دوم، تهران: دانژه.
14. زرین‌کوب، عبدالحسین. (1398). جستجو در تصوف ایران، چاپ پانزدهم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
15. ساموورا، لاریا و دیگران. (1379). ارتباطات بین فرهنگ‌ها، ترجمه غلامرضا کیانی و اکبرمیرحسنی، تهران: نشر بارز.
16. ساندرز، کریستین؛ هاجی، اون؛ دیکسون، دیوید. (1390). مهارت‌های اجتماعی در ارتباطات میان‌فردی. ترجمۀ مهرداد فیروزبخت و خشایار بیگی. تهران: رشد.
17. سوسمان، لایل و سام دیپ. (1376). تجربه ارتباطات در روابط انسانی، ترجمه حبیب‌الله دعایی، مشهد: دانشگاه فردوسی.
18. شریف‌نسب، مریم. (1390). ارتباط کلامی در شعر کهن پارسی (سؤال و جواب، مکالمه، مناظره، و دیالکتیک)، کهن‌نامۀ ادب پارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال دوم، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان، صص 71- 88..
19. شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1391). نوشته بر دریا(از میراث عرفانی ابوالحسن‌خرقانی)، چاپ ششم، تهران: انتشارات سخن.
20. شفیعی‌کدکنی، محمدرضا. (1392). زبان شعر در نثر صوفیّه، چاپ چهارم، تهران: انتشارت سخن،
21. شیمل، آنه‌ماری. (1384). ابعاد عرفانی اسلام، ترجمه‌ی عبدالرحیم گواهی، چاپ پنجم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
22. غنی، قاسم. (1393). تاریخ تصوف در اسلام، جلد دوم و سوم، چاپ دوازدهم، تهران: انتشارات زوّار.
23. فرگاس، جوزف پی. (1373). روانشناسی تعامل اجتماعی: رفتار میان فردی، ترجمه خشایار بیگی و مهرداد فیروزبخت، تهران: ابجد.
24. قشیری، عبدالکریم‌بن‌هوازن. (1388). رسالۀ قشیریه، ترجمۀ ابوعلی‌ حسن ‌بن ‌احمد ‌عثمانی، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، چاپ نخست، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
25. کولد، جولیوس و ویلیام ال. کولب. (1376). فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمة مصطفی ازکیا و دیگران، تهران: مازیار.
26. لیتل‌جان، استیفن. (1384). نظریه‌های ارتباطات، ترجمۀ سیدمرتضی نوربخش و سیداکبر میرحسینی، تهران: جنگل.
27. محسنیان‌ راد، مهدی. (1393).  ارتباط‌شناسی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات سروش.
28. محققیان، زهرا و پرچم، اعظم. (1394). «نشانه‌شناسی ارتباطات غیرکلامی در آیات قرآن کریم»، فصلنامه علمی- پژوهشی «تحقیقات علوم قرآن و حدیث» دانشگاه الزهرا(س)»/ سال دوازدهم، شماره 4، زمستان، پیاپی 28، صص 156-129.
29. مدرسی، فاطمه. (1396). ای عشق تو موزون‌تری(جستارهایی در باب زندگی و اندیشۀ شمس و مولانا)، تهران: اساطیر: چاپار.
30. معین، محمد. (1356). فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر.
31. موناری، برونو. (1378). طراحی و ارتباطات بصری؛ رهیافتی بر روش‌شناسی بصری، ترجمه پاینده شاهنده، چاپ پنجم،تهران: سروش.
32. ویکر، رابرت. (1388). چگونه دیگران را متقاعد کنیم؟ با گفتن و نوشتن، ترجمۀ مژگان قشقایی‌پور، چاپ دوم، تهران: افراز.
33. هارجی، اون و ساندرز، کریستین و دیکسون، دیوید. (1377). مهارت‌های اجتماعی در ارتباطات میان فردی، ترجمۀ خشایار بیگی و مهرداد فیروزبخت، چاپ اول، تهران: رشد.
34. هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان. (1398). کشف‌المحجوب، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، چاپ پنجم، تهران: سروش.
35. محمدنژاد عالی‌زمینی، یوسف؛ رضایی، رمضان؛ علی‌اکبری، پری‌ناز. (1399). «تحلیل مقایسه‌ای ارتباط غیرکلامی در شعر کلاسیک فارسی و عربی؛ مطالعه موردی: تحلیل زبان نگاه»، دو فصل‌نامۀ علمی پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی/سال دوم، شمارۀ چهارم، پاییز و زمستان، صص274-294.
 
 
 
 
 
Resources
 
1.      Ahmadi, Babak. (1992). From visual signs to text. Tehran: Markaz. [in Persian]
2.      Oladi Qadikalai, Afsaneh and Parsaei(2022) Analysis of non-verbal communication in Khosrow and Shirin Nizami's poem, scientific research quarterly of Persian language and literature of Faculty of Humanities, Islamic Azad University, Sanandaj branch, 13th year, number 48, autumn, p. 48. [in Persian]
3.      Bercow, Ray; Welwyn, Andrew; Welwyn, Darlene. (2014) Communication Management: Individual, Public. Translated by Mohammad Arabi, Tehran: Cultural Research Office. [in Persian]
4.       Pournamdarian, Taghi. (2017). Secrets and Secret Stories in Persian Literature (An Analysis of the Mystical-Philosophical Stories of Avicenna and Suhrawardi), 9th edition, Tehran: Scientific and Cultural Publications. [in Persian]
5.       Jami, Maulana Abdur Rahman bin Ahmad. (1958). Nafhat-al-Ans men Hazrat al-Quds, edited by Mehdi Tohidipour, Tehran: Mahmoudi Bookstore Publications. [in Persian]
6.       Hakim Ara, Mohammad Ali (2005). Persuasive Communication and Advertising, First Edition, Tehran: Samt. [in Persian]
7.       Kharghani, Abolhassan. (2017). Noor al-Uloom, written and edited by Abdol-Rafi Haghighat (Rafi), 13th edition, Tehran: Bahjat Publications. [in Persian]
8.       Dadgaran, Seyyed Mohammad (1998). Fundamentals of Mass Communication, second edition, Tehran: Firoozeh. [in Persian]
9.      Rabiger, Michael (2004). Documentary Direction, translated by Hamidreza Ahmadi Lari, Tehran: Saqi. [in Persian]
10.    Rahamdel, Gholamreza; Farhangi, Soheila. (2008). Interdisciplinary Research in Persian Literature Studies, Literary Research Quarterly, Year 5, Issue 21, Autumn. [in Persian]
11.    Razi, Ahmad; Allahyar, Afrahteh. (2010). “Analysis of Extralinguistic Relations in Bayhaqi’s Narration of the Removal of Hasank the Minister”, Persian Language and Literature Quarterly, Year 18, Issue 69, Autumn.    [in Persian]
12.    Rahadost, Bahar. (2003). Interdisciplinary approach and literary studies, Aesthetics, No. 9. [in Persian]
13.    Richmond, Virginia P. and James C. McCroskey. (2009). Nonverbal Behaviors in Interpersonal Relationships (Textbook of Nonverbal Communication), translated by Fatemeh Sadat Mousavi and Jila Abdollahpour, supervised by Gholamreza Azari, second edition, Tehran: Danjeh. [in Persian]
14.    Zarrinkoob, Abdolhossein. (2019). A Search in Iranian Sufism, 15th edition, Tehran: Amirkabir Publications. [in Persian]
15.    Samovar, Laria and others. (1990). Intercultural Communication, translated by Gholamreza Kiani and Akbar Mirhassani, Tehran: Barez Publishing. [in Persian]
16.    Saunders, Christian; Haji, Evan; Dixon, David. (2011). Social Skills in Interpersonal Communication. Translated by Mehrdad Firouzbakht and Khashayar Beigi. Tehran: Roshd. [in Persian]
17.    Sussman, Lyle and Sam Deep. (1997). Communication Experience in Human Relations, translated by Habibollah Doaei, Mashhad: Ferdowsi University. [in Persian]
18.    Sharifnasab, Maryam. (2011). Verbal Communication in Old Persian Poetry (Question and Answer, Conversation, Debate, and Dialectic), Ancient Persian Literature, Institute for Humanities and Cultural Studies, Year 2, Issue 2, Fall and Winter, pp. 71-88. [in Persian]
19.    Shafiei Kadkani, Mohammad Reza. (2012). Writings on the Sea (From the Mystical Legacy of Abolhasan Kharaghani), 6th edition, Tehran: Sokhan Publications. [in Persian]
20.    Shafie Kadkani, Mohammad Reza. (2013). The Language of Poetry in Sufi Prose, Fourth Edition, Tehran: Sokhan Publishing House. [in Persian]
21.    Schimmel, Annemarie. (2005). The Mystical Dimensions of Islam, translated by Abdolrahim Gawahi, fifth edition, Tehran: Islamic Culture Publishing House. [in Persian]
22.    Ghani, Qasim. (2014). History of Sufism in Islam, Volumes 2 and 3, 12th edition, Tehran: Zavar Publications. [in Persian]
23.    Fergas, Joseph P. (1994). Psychology of Social Interaction: Interpersonal Behavior, translated by Khashayar Beigi and Mehrdad Firouzbakht, Tehran: Abjad. [in Persian]
24.    Qashiri, Abdul Karim bin Hawazen. (2009). The Qashiriyyah Treatise, translated by Abu Ali Hassan bin Ahmad Osmani, corrected by Badi’ al-Zaman Forozanfar, first edition, Tehran: Scientific and Cultural Publications. [in Persian]
25.    Kolb, Julius and William L. Kolb. (1997). Dictionary of Social Sciences, translated by Mustafa Azkia and others, Tehran: Maziar. [in Persian]
26.    Littlejohn, Stephen. (2005). Communication Theories, translated by Seyyed Morteza Nourbakhsh and Seyyed Akbar Mirhosseini, Tehran: Jangal. [in Persian]
27.    Mohsenian-Rad, Mehdi. (2014). Communication Studies, Fourth Edition, Tehran: Soroush Publications. [in Persian]
28.    Mohaqeqian, Zahra and Parcham, Azam. (2015). "Semiotics of Non-Verbal Communication in the Verses of the Holy Quran", Scientific-Research Quarterly "Research in the Sciences of the Quran and Hadith" Al-Zahra University (S)" / Year 12, No. 4, Winter, 28th series, pp. 129-156.  [in Persian]
29.    Modaresi, Fatemeh. (2017). O Love, You Are More Balanced (Essays on the Life and Thought of Shams and Rumi), Tehran: Asatir: Chapar.           [in Persian]
30.    Moein, Mohammad. (1977). Persian Dictionary, Tehran: Amir Kabir.      [in Persian]
31.    Monari, Bruno. (1999). Design and Visual Communication; An Approach to Visual Methodology, translated by Payandeh Shahandeh, 5th edition, Tehran: Soroush. [in Persian]
32.    Wicker, Robert. (2009). How to convince others? By speaking and writing, translated by Mojgan Qashqaipour, second edition, Tehran: Afraz.             [in Persian]
33.    Harji, Owen and Saunders, Christian and Dixon, David. (1998). Social Skills in Interpersonal Communication, translated by Khashayar Beigi and Mehrdad Firouzbakht, first edition, Tehran: Roshd. [in Persian]
34.    Hajveiri, Abul-Hasan Ali ibn Othman. (2019). Kashf al-Mahjoob, introduction, corrections and comments by Mahmoud Abedi, fifth edition, Tehran: Soroush. [in Persian]
35.   Mohammadnejad Aali-Zamini, Yousef; Rezaei, Ramezan; Ali-Akbari, Parinaz. (2019). “Comparative Analysis of Nonverbal Communication in Classical Persian and Arabic Poetry; Case Study: Analysis of the Language of Look”, Two Scientific Quarterly of Interdisciplinary Literary Research, Institute for Humanities and Cultural Studies/Second Year, Fourth Issue, Fall and Winter, pp. 274-294. [in Persian]