بررسی علم‌النفس فلسفی در سیرالعباد و حدیقه‌الحقیقه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی ، واحد دورود، دانشگاه آزاد اسلامی، دورود، ایران.

10.30465/lir.2025.48085.1826
چکیده
شناخت نفس به روش عقلی را «علم‌النفس فلسفی» می‌گویند. معرفت‌شناسیِ فلسفی، با تفکیک انسان به نفوس و قوا، به ارزیابی و سنجش قوای ادراکی انسان می‌پردازد. هرکدام از قوا ابزار معرفت یکی ازجهان‌ها یا سلسله‌مراتب هستی است، زیرا هر یک منشأیی خارج از وجود انسان دارد و قادر به ادراک هستیِ متعلقِ به خود است. پژوهش حاضر با مقایسۀ تطبیقیِ علم‌النفس در آراء فیلسوفان مشاء با حدیقه و سیرالعباد، قصد دارد جایگاه نفس‌شناسیِ فلسفی را در دو اثر مذکور مشخص کند؛ لذا با ملاک قراردادن دیدگاه ابن‌سینا در بخش نفس کتاب شفا و آراء اهل مدینۀ فاضلۀ فارابی، به ساختار انسان‌شناسی فلسفی در حکمت مشاء می‌رسد و از این منظر به بررسی سیرالعباد و حدیقه می‌پردازد. این تحقیق زاویه‌دیدی را که در مسیراستکمالی نفس انسان منتهی به سعادت و نور می‌شود، بررسی می‌کند و نقطۀ شروع آن را در علم‌النفس می‌جوید، زیرا هستی‌شناسی و خودآگاهی در نگاه سنایی مبتنی بر علم‌النفس است. سنایی به شیوۀ فیلسوفان، انسان و جهان را برای شناسایی منقطع و تکه‌تکه می‌کند؛ تکه‌ها با برزخ‌های متعدد به یکدیگر وصل می‌شوند، لذا هستی مدرج و پلکانی است، همان‌گونه که برای شناسایی مدرج شده‌بود. ازنظر سنایی منازل سفر آدمی در عالم‌های ادراک قراردارند و آغاز سعادتش بر ادراک حسی گذاشته شده‌است. معراج در ساختار علم‌النفس فلسفی، صعود نیست بلکه بازگشت به منشأ است. با پیوستن اجزا به کلشان، در آخرین مرحله تنها عقل می‌ماند که تجرد محض است و قادر به ادراک مرتبۀ توحید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ابراهیمی دینانی، رحمت­الله کریم­زاد(1386). «رابطۀ نفس و بدن»،  الهیات وحقوق،شمارۀ 24،صص 3- 12.
ابن­سینا، حسین بن عبدالله(1386). روان­شناسی شفا، ترجمۀ اکبر داناسرشت.تهران:المعی.
اسدی، لیلا و حاج­مرادی، مرتضی(1397). «مفهوم­شناسیِ عقل در سیرالعباد سنایی»، پژوهشنامۀ اورمزد، 1(42)، 168- 184.
امامی، فاطمه و همکاران(1398). «خردستایی و خردگریزی در حدیقه­الحقیقه»، پژوهش­نامۀ مذاهب اسلامی، 6(11)، 101- 123.
بلخاری، حسن(1387). عکس مهرویان، خیال عارفان، تهران:فرهنگستان هنر.
پارسانسب، محمد(1388). «از عقل ناصرخسرو تا عقل سنایی»، دانشکدۀ ادبیات دانشگاه باهنر کرمان، 26(23)، 87- 114.
دیباجی، سید محمدعلی(1385). «نوآوری های ابن­سینا در علم­النفس»، فصل­نامۀ دانشگاه قم،سال 8،ش 1. 53-89.
عطار، محمدبن ابراهیم(1385). منطق­الطیر، تصحیح: شفیعی کدکنی، تهران:سخن.
فارابی، ابونصرمحمد(1361). اندیشه­های اهل مدینه فاضله، ترجمۀ سیدجعفر سجادی، تهران:طهوری.
نصر، سیدحسین(1386). سه حکیم مسلمان، ترجمۀ احمد آرام، تهران: امیرکبیر.
رزاق­پور، مرتضی و همکاران(1393). «بررسی تصویرسازی از عقل در اشعارسنایی»، زیبایی­شناسی ادبی، دورۀ5(15). 22-34.
رادمهر، فریدالدین(1384). باور خردمندان، تهران: فرزان.
زارع، زهرا(1398). تبارنامۀ اشراقیان. تهران: هرمس.
زرقانی، سیدمهدی(1378). «انسان در شعر سنایی»، کیهان فرهنگی، 161، 22-25.
                   (1382). «افق­ها و ساحت­های تازه در اندیشۀ سنایی، فرزند تناقض»، همشهری، 16بهمن، شمارۀ خبر 3303.
کربن، هانری(1384). «عالم مثال»، ترجمۀ سیّدمحمد آوینی، مجموعه­ای از مقالات به زبان فارسی، گردآوری: محمدامین شاهجویی، زیرنظر شهرام پازوکی. تهران: حقیقت.
حکمت، نصرالله(1385). متافیزیک خیال در گلشن راز. تهران: فرهنگستان هنر.
حسن­زادۀ آملی، حسن(1361). معرفت نفس. تهران: علمی فرهنگی.
حسینی، مریم(1385). «جایگاه عقل در نظام فکری سنایی»، همایش بازشناسی اندیشه­ها و آثار حکیم سنایی، به کوشش علی اصغر محمدخانی و محمود فتوحی. تهران: سخن.
چیتیک، ویلیام(1384). عوالم خیال، ترجمۀ قاسم کاکایی. تهران:هرمس.
مجروح، سیدبهاءالدین(1356). «سیری درسیرالعباد»، در سیری در سیرالعباد الی المعاد حکیم سنایی غزنوی، به کوشش رضا مایل هروی، بیهقی: کابل.
محقق، عبدایمان و حبیب الله عباسی(1399). «همگرایی دوگفتمان فقهی و عرفانی درمثنوی­های حدیقه، منطق­الطیر و مثنوی»، ادبیات عرفانی، 12، (22)، 163- 189.
محمودی، مریم(1390). «جایگاه عقل در تفکر سنایی»، عرفان اسلامی، 7(28)، 219-268.
مایل هروی، رضا(1356). سیری در سیرالعباد الی المعاد حکیم سنایی غزنوی، بیهقی: کابل.
مردیها، مرتضی(1400). «تحول معنایی عقل و عشق در شعر داستانی فارسی و برداشت امروزین (فردوسی، نظامی، مولوی)» پژوهش­های بین­رشته­ای ادبی،دورۀ 3، ش6، 327- 354
فتوحی، محمود(1385). «تمثیل رویای تشرف»، همایش بازشناسی اندیشه­ها و آثار حکیم سنایی، به کوشش علی اصغر محمدخانی و محمود فتوحی. تهران: سخن.
سعیدی، حسن و فیضی، سمانه(1395). «بررسی نقش عقل در شناخت خداوند در اندیشۀ سنایی»، آینۀ معرفت، 16(46)، 21-41.
سنایی، مجدودبن آدم(1356). سیرالعباد الی المعاد. تحقیق و تعلیق: رضا مایل هروی، کابل: بیهقی.
                           (1401). سیرالعباد الی المعاد. تصحیح: مریم مشرف، تهران: دکترمحمود افشار.
                           (1377). حدیقه الحقیقه، تصحیح:مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
عباسی، حبیب­الله(1385). «سنایی؛ انسانی تراژیک»، همایش بازشناسی اندیشه­ها و آثار حکیم سنایی، به کوشش علی اصغر محمدخانی و محمود فتوحی. تهران: سخن.
غیوری، معصومه(1387). «تحلیلی بر سیرالعباد الی المعادسنایی»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، ش11،1-29.
نجاتی، محمدعثمان(1395). عِلمُ النَّفس، ترجمه: سعید بهشتی. تهران: رشد.
هاشمیان، سیدعلی و احمد خاتمی(1401). «نظریۀ سلسله مراتب موجودات در اندیشۀ سنایی»، فصلنامۀ شناخت،شماره1/87، 293-317.
همدانی، امید(1385). «به سوی خوانشی گنوسی از کنوزالحکمه سنایی»، همایش بازشناسی اندیشه­ها و آثار حکیم سنایی، به کوشش علی اصغر محمدخانی و محمود فتوحی. تهران: سخن.