واکاوی رفتارهای تقابلی «تهمینه و تهمتن» و «گُردآفرید و سهراب» (بر پایۀ نگرش تحلیل رفتار متقابلِ اریک برن)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی/ گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

3 کامران یزدان‌بخش، دانشیار گروه روان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

چکیده
رفتارهای متقابل نتیجۀ دریافت «حالاتِ من» از واقعیت اکنون و اینجاست و از نقطه‌ای آغاز می‌شوند که کنشگر یک برانگیزانندۀ غریزی را به سوی پاسخگر ارسال کند، چنانکه اریک بِرن نگرش درمانی خود را بر پایۀ «حالاتِ من (کودک، والد و بالغ)» بنیاد نهاد. «اریک برن» بر آن است که نخستین پیش‌نویس زندگی در زمان کودکی شکل می‌گیرد و تفکّر اسطوره‌ای نمادی از «حالت روان قدیمی» (کودکی) است که پیش‌نویس‌های زندگی را در خود جای می‌دهد. پژوهش پیش‌روی الگوی ساختاری بازی‌های اریک برن را واکاوی کرده و نمونه‌هایی از تبادل رفتاری شخصیت «تهمتن و تهمینه» و «سهراب و گردآفرید» و بروز «حالتِ من» آن‌ها را بر اساس پیش‌نویس‌های زندگی و طرحواره‌های ناساز نشان داده‌است، چنانکه رفتارهای متقابل عاشقانه را در رویارویی «تهمتن و تهمینه» و «سهراب و گُردآفرید» بر پایۀ نگرش «تحلیل رفتار متقابل»، بر محور روانی و با رویکردی توصیفی- تحلیلی کاویده‌است والگوی «حالتِ من» و نشانه‌های تقابلی را در رفتارهای متقابل و عاشقانۀ این شخصیّت‌ها که سبب بروز طرح‌واره‌ها و پیش‌نویس‌ها شده‌اند، دریافت کرده و نشان داده‌است. داستان‌های اسطوره‌ای شاهنامه لایه‌های پنهانی از معنا دارند که در ذهن تاریخی و تباری جامعه، نمادینه و نهادینه شده‌اند و مانند کنشگری پیش‌ناخودآگاه بر شکل‌گیری سرنوشت یک ملّت تأثیر نهاده‌است؛ بنابر این، نگرش اریک برن نشان می‌دهد که بازی «شوالیه» تنها بازی روانی تهمتن و تهمینه است و کنشگر بازی تهمینه و پاسخگر رستم است، امّا شاهد دو بازی روانی از دستۀ بازی‌های « تبهکاری» در رزم سهراب و گُردآفرید هستیم که گُردآفرید کنشگر و سهراب پاسخگر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

-                   ارسطو (متون قدیمی تا 1800م). شاعری (بوطیقا)، ترجمۀ ر. شیرمرز. (1399)، چاپ دوّم. تهران: ققنوس.
-                   استینر، کلاد (1990). پیش‌نویس‌های زندگی در تحلیل رفتار متقابل، ترجمۀ علی بابایی‌زاد و آزاده سجادی‌نسب، (1397)، چاپ هفتم، تهران: آویسا.
-                   آرنتز، آرنود و جاکوب، گیتا (2013). طرحواره درمانی در عمل، ترجمۀ جواد خلعتبری و همگاران (1402)، چاپ سوم، تهران: ثالث.
-                   بابایی‌زاد، علی و سجادی‌نسب، آزاده (1401). خودپری‌گونگی (تحلیل روان‌محور از پژواک خیال‌پردازانۀ انسان در قصه‌های پریان)، چاپ دوّم، تهران: آویسا.
-                   برن، اریک (1989). تحلیل رفتار متقابل (به همراه متن کامل بازی‌ها)، ترجمۀ اسماعیل فصیح (1389)، چاپ سیزدهم، تهران: نو.
-                   جونز، ون و استوارت، یان (1987). تحلیل رفتار متقابل (تأملی در روان‌شناسی تجربی)، ترجمۀ بهمن دادگستر (1399)، چاپ سی و دوّم، تهران: دایره
-                   خالقی مطلق، جلال (1971). زنان در شاهنامه، ترجمه از آلمانی به انگلیسی بریگیته نوینشواندر. (2012). ترجمه از انگلیسی به فارسی فرهاد اصلانی و معصومه پورتقی (1402)، چاپ دوّم، تهران: نگاه معاصر.
-                   رویانی، وحید (1394). «بررسی تطبیقی شخصیت‌های تهمینه و آرتمیس»، ادبیات تطبیقی (فرهنگستان زبان و ادب فارسی)، 6 (11)، 117-140.
-                   زارعی، فخری؛ موسوی، سیدکاظم؛ محمدی آسیبادی، علی (1400). «بررسی نیاز عشق در شخصیت تهمینه و سودابه بر اساس نظریة آبراهام مزلو»، مطالعات زبان و ادبیات غنایی، 11 (38)، 39-56.
-                   صالحی مازندرانی، محمدرضا و ساکی، بهمن (1397). «ظرفیّت‌های نمایشی داستان رزم سهراب و گُردآفرید با تأکید بر عناصر صحنه و دراماتورژی آن»، پژوهش‌های نثر و نظم فارسی، 2 (5)، 145-177.
-                   علی‌بیگی سرهالی، وحید و رمضانی، افسانه (1400). «نقد روان‌شناسانۀ زنان شاهنامه بر اساس نظریۀ یونگ (با تکیه بر شخصیت‌های گردآفرید، کتایون و تهمینه)»، زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز، 74 (244)، 186-216.
-                   فردوسی، ابوالقاسم (1398) . شاهنامه. ج1، پیرایش: جلال خالقی مطلق، چاپ سوّم، تهران: سخن.
-                   فروید، زیگموند (1913). توتم و تابو. ترجمۀ محمدعلی خنجی (1400)، چاپ چهارم، تهران: نگاه.
-                   فروید، زیگموند (1920). روان‌شناسی تحلیلی (اید. اگو. سوپراگو)، با شرح و تفسیری از کالوین اس. هال، ترجمۀ ابوالحسن گونیلی و هوشنگ تیزابی (1400)، چاپ اوّل. تهران: جامی (مصدق).
-                   فیروزبخت، مهرداد. 1394. اریک برن (بنیان‌گذار تحلیل رفتار متقابل). چاپ سوّم. تهران: دانژه
-                   فیشر، هلن (2009). چرا او؟ چرا عاشق شخص خاصی می‌شویم. ترجمۀ صدیقه فرهادی. (1398)، چاپ اول، تهران: سایلاو.
-                   کیا، خجسته (1371). سخنان سزاوار زنان در شاهنامه چاپ اوّل، تهران: فاخته.
-                   گیرشمن، رومن (1951). ایران از آغاز تا اسلام، ترجمۀ محمد معین (1390)، چاپ بیستم، تهران: علمی فرهنگی.
-                   لوی استروس، کلود (1962). توتمیسم. ترجمۀ مسعود راد. (1397)، چاپ چهارم، تهران: توس.
-                   میرصادقی، جمال (1391). زاویۀ دید در داستان. چاپ اوّل، تهران: سخن.
-                   میرصادقی، جمال (1394). عناصر داستان، چاپ نهم، تهران: سخن.
-                   واحددوست، مهوش (1399). نهادینه‌های اساطیری در شاهنامة فردوسی، چاپ سوّم، تهران: سروش.
-                   ولی‌پور هفشجانی، شهناز و پارسیان، زهره (1399). «بررسی جایگاه اجتماعی سیندخت، رودابه، تهمینه و گردآفرید در شاهنامۀ فردوسی»، نقد، تحلیل و زیبایی‌شناسی متون (قند پارسی)، 3 (6). 44-62.
-                   هریس، تامس ای. 1969. وضعیت آخر (من خوب هستم- شما خوب هستید). ترجمۀ اسماعیل فصیح.1398. چاپ سی و نهم. تهران: نشر نو.
-                   یانگ، جفری و کلوسکو جنت اس. (1993). زندگی خود را دوباره بیافریند (برنامه‌ای راهگشا برای پایان‌بخشیدن به رفتارهای منفی و بازیابی رضایت در زندگی). ترجمۀ رضا اکبری (1400)، چاپ اوّل، تهران: ملیکان.
Sources:
-                    Alibeigi Sarhali, V., and Ramezani, A. (2021). Psychological Critique of Shahnameh Women Based on Jung's Theory (Based on the Characters of Gordafarid, Katayoun and Tahmineh). Journal of Persian Language and Literature. 74 (244). 186-216. [In Persian]
-                    Aristotle. )Early works to 1800(. The Poetics of Aristotle. Tr; Samuel Henry Butcher.1thed. University of California: Macmillan.
-                    Arntz, A., & Jacob, G. )2012). Schema Therapy in Practice an Introductory Guide to the Schema Mode Approach. USA: Wiley.
-                    Babaizad, A., & Sajjadinasab, A. (2022). Self-deception (a Psycho-oriented Analysis of the Imaginative echo of Humans in Fairy Tales). second edition. Avisa. [In Persian].
-                    Berne, E. (1989). Transactional Analysis in Psychotherapy (A Systematic Individual and Social Psychiatry). Loddon: Souvenir Press.
-                    Berne, E. (2011). Games People Play (The Basic Handbook of Transactional Analysis). New York: Random House Publishing Group.
-                    Ferdowsi, A. (2018). Shahnameh. B. 1. Ed by Khaleghi Motlagh, D. 3th ed. Sokhan. [In Persian]
-                    Firozbakht, M. 2015. Eric Berne The Founder of Transactional Analisis. Danzhe. [In Persian]
-                    Fisher, H. E. (2009). Why him? Why her? How to Find and Keep Lasting Love. 1th ed. London: One world
-                    Freud, S. (1913). Totem and Taboo, Some Points of Agreement Between the Mental Lives of Savages and Neurotics. Tr. James Strachey. 1th ed. Routledge Taylor & Francis Group.
-                    Freud, S. (1920). A General Introduction to Psychoanalysis. 2th ed. New York: Boni and Liveright
-                    Ghirshman, R. (1951). L'Iran, des origines à l'Islam. 1th ed. The University of Michigan: Albin Michel
-                    Harris Thomas A.1969. I’m Ok- You’re Ok. 1st ed. New York: Harper & Row Publishers
-                    Hough, M. (2010). Counselling Skills and Theory.3rd Edition. London: Hodder Education.
-                    Khaleghi Motlagh, D. (1971). Women in the Shahnameh. Ed. by N. Pirnazar. Tr. By B. Neuenschwander (2012). California: Mazda.
-                    Kia, K. (1992). Deserving words of women in Shahnameh. 1th ed. Fakhteh. [In Persian]
-                    Levi Strauss, C. (1962). Totemism. 1th ed. The University of Michigan: Beacon Press.
-                    Mirsadeghi, J. (2011). Point of View in the Story. 1th ed. Sokhan. [In Persian]
-                    Mirsadeghi, J. (2014). Story elements. 9th ed. Sokhan. [In Persian]
-                    Royani, V (2014). A comparative study of the characters of Tehmina and Artemis. Comparative literature (Culture of Persian language and literature), 6 (11). 117-140. [In Persian]
-                    Salehi Mazandarani, M., & Saki, B. (2017). Dramatic Capacities of the story of battle between Sohrab and Gordafarid with an Emphasize on scene elements and its dramaturgy. Research in Persian prose and Poetry. 2) 5). 145-177. [In Persian]
-                    Steiner, C. (1990). Scripts People Live: A Transactional Analysis of Life Scripts. 1th ed. New York: Grove Press
-                    Stewart, I., & Joines, V. (2012). TA Today: A New Introduction to Transactional Analysis, 2th ed. Edinburgh: Life space
-                    Vaheddost, M. (2020) The Mythological Infrastructures in Shahname of Ferdowsi. 3th ed. Sorosh. [In Persian]
-                    Valipoor Hafshejani, S., & Parsian, Z. (2020). Studying the social station Sindokht, Roodabeh, Gordafarid and Tahmineh in Ferdowsi's Shahnameh. Criticism, analysis and aesthetics of texts (Ghand Parsi). 3 (6). 44-62. [In Persian]
-                    Young, J. E., & Klosko, J. S. (1993). Reinventing Your Life (The Bestselling Breakthrough Program to End Negative Behaviour and Feel Great). 1th ed. London: Scribe.
-                    Zarei, F., Mousavi, K., & Mohammadi Asiabadi, A. (2021). A Review of the Need Love in the Personalities of Tahmineh and Soudabeh based on Abraham Maslow's Theory. Journal of Studies in Lyrical Language and Literature. 11 (38). 39-56. [In Persian]