نقد و تحلیل گفتمان زیست‌محیطی در رمان درخت انجیر معابد احمد محمود از دریچه‌ی گفتمان قدرت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز. اهواز. ایران.

چکیده
حضور طبیعت در رمان درخت انجیر معابد احمد محمود تابع گفتمان‌هایی است که تمام ساختارهای جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد که بر اساس اندیشه‌ی فوکو در چهارمقوله‌ی واژگونی، گسست، برون‌بودگی و دگرسانی قابل بررسی است. در این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی به این سؤال خواهیم پرداخت که نزاع دو گفتمان سنّتی و مدرنیته چه تحوّلات و پیامدهایی را در جغرافیای زیستی جامعه‌ی داستانی مورد پژوهش ما در بر داشته است؟ تا با پاسخگویی به آن به علل عدم سیر تکاملی محیط زیست انسانی و طبیعی برای رسیدن به نوعی معرفت‌شناسی در قبال رفتار با طبیعت پی ببریم. نتایج پژوهش حاکی از این است که بر اساس اصل واژگونی تغییر ماهیّت سلطه‌ی طبیعت بر انسان در دوران سنّتی به سلطه‌ی انسان بر طبیعت در عصر مدرن پیامدهای نامطلوبی را برای جامعه‌ی زیست‌محیطی و انسانی رقم زده است. نابودی باغچه و ساخت شهرک و عدم توجه به فطرت و ذات طبیعت در گفتمان مدرنیته در این رمان نقطه‌ی گسست سنّت از مدرنیته را بازتولید می‌کند. مطابق اصل برون‌بودگی فوکو ناهمخوانی لایه‌های موجود در گفتمان سنّتی و مدرنیته و اعمال آن در حوزه‌ی جغرافیایی خاص باعث ایجاد انتروپی در جامعه‌ی زیستی و انسانی ‌گردیده که بر اساس اصل دگرسانی می‌توان ریشه‌ی آن در انگاره‌های دانایی در دو دوره‌ی تاریخی سنّت و مدرنیته با کارکردهایی متفاوت دانست؛ کارکردهای متفاوتی که مقاومت‌هایی را شکل داده و باعث شده جامعه‌ی زیست‌بومی و انسانی سیر تکاملی‌ای را طی نکند و متضمن ظهور گزاره‌های زیست‌محیطی جدیدی که طبیعت را در مسیر تازه‌ای قرار دهد، نباشد.

کلیدواژه‌ها


-         استیبی، آرن(1395)، زبان­شناسی زیست­محیطی: زبان، محیط­زیست داستان­هایی که با آنها زندگی می­کنیم، ترجمه گروه مترجمان زیر نظر فردوس آقاگل­زاده، تهران: نشر نویسۀ پارسی.
-         اسماعیل­پور، ابوالقاسم(1387)، اسطوره، بیان نمادین، تهران: سروش، چاپ دوم.
-         اکلشال، رابرت(1399)، ایدئولوژی­های سیاسی، ترجمه­ی محمد قائد، تهران: فرهنگ نشر نو.
-         آبشیرینی، اسد؛ صالحی مازندرانی، محمدرضا؛ جوکار، منوچهر؛ حیات داوودی، فاطمه (1401)، «نقد تحلیل بوم­گرایی داستان اهل غرق منیرو روانی­پور با نگاهی به گفتمان قدرت»، مجلة متن­پژوهی ادبی، دورة 26، شمارة 94، صص 33-7.
-         بارت، رولان(1375)، اسطوره، امروز، ترجمه­ی شیرین دخت دقیقیان، تهران:‌ مرکز.
-         بری، اسمارت(1385)، میشل فوکو، مترجمان: لیلا جوافشانی، حسن چاوشیان، تهران: اختران.
-         بهار، مهرداد(1376)، از اسطوره تا تاریخ، تهران: چشمه.
-         پارساپور، زهرا. (1391). «نقد بوم­گرا، رویکردی نو در نقد ادبی»، مجلة نقد ادبی، سال 5، شمارة19، صص26-7.
-         ___________ (1392 الف)، درباره­ نقد بوم­گرا/ گردآوری، مقدمه و ویرایش، مترجمان: عبدالله نوروزی، حسین فتحعلی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-         ____________ (1392ب)، نقد بوم­گرا (ادبیات و محیط زیست)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-         ___________ (1395)،  ادبیات سبز: مجموعه مقالات در نقد بوم­گرایانۀ ادبیات فارسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-         __________ (1400)، اخلاق زمین(نقد متون عرفانی و ادبی با رویکرد اخلاق زیست­محیطی)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-         پاینده، حسین(1390)، داستان کوتاه در ایران(داستان­های پسامدرن)، جلد سوم، تهران: نیلوفر.
-         ستاری، جلال(1374)، اسطوره و رمز(مجموعه مقالات)، تهران: سروش.
-         شایسته­فرد، مرادعلی(1395)، گفتمان قدرت در رمان همسایه­ها، داستان یک شهر و درخت انجیر معابد از احمد محمود بر اساس نظریة میشل فوکو، به راهنمایی ابراهیم استاجی، دانشگاه حکیم سبزواری.
-         حسن­زاده نیری، محمدحسن؛ حیات­داوودی، فاطمه(1401)، «نقد و تحلیل بوم­گرایی رمان کلیدر با نگاهی به هویت اکولوژیکی شخصیت­ها در تأثیرپذیری از گفتمان قدرت»، مجله­ی نقد و نظریه­ی ادبی، سال هفتم، دوره­ی دوم، صص30-5.
-         حسینی­زاده، محمدعلی(1383)، «نظریه­ی گفتمان و تحلیل سیاسی»، فصلنامه علوم سیاسی، شماره 28، صص 181-212.
-         دریز، دانل ان(1380)، اکوکریتیکیسم: خلق خود و مکان در ادبیات محیطی و سرخپوستان آمریکایی، نیویورک: واشنگتن.
-         ذکاوت، مسیح(1389)، «نظریة بوم نقد ادبی آشنایی با مکاتب نوین پژوهشی در بررسی و تحلیل صورت و محتوای آثار ادبی»، نخستین همایش ملی ادبیات فارسی و پژوهش­های میان رشته­ای، بیرجند، 184-168.
-         ضیمران، محمد(1387)، میشل فوکو: دانش و قدرت، تهران: هرمس، چاپ چهارم.
-         عمارتی­مقدم، داوود(1387)، «معرفی و نقد کتاب اکوکریتیسیزم»، مجلة نقد ادبی، دورة 1، شمارة 4، صص206-195.
-         فوکو، میشل(1381)، نیچه، تبارشناسی و تاریخ، متن گزیده­های مدرنیسم و پست مدرنیسم، ترجمه­ی نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نی.
-         _________ (1389)، نیچه، فروید، مارکس، ترجمه­ی افشین جهان­دیده، مهرداد نورایی، بهنام جعفری، افشین خاکباز و عبدالمحمد روح­بخشان، تهران: هرمس، چاپ چهارم.
-         _______ (1390 الف)، اراده به دانستن، ترجمة نیکو سرخوش، افشین جهاندیده، تهران: نی، چاپ ششم.
-         _______ (1390 ب)، باید از جامعه دفاع کرد: درس گفتارهای کلژ دوفرانس 1975-1976، ترجمة رضا نجف­زاده، تهران: رخ­داد نو.
-         _______ (1391)، تولد زیست سیاست(درس­گفتارهای کُلژدوفرانس 1979-1978)، تهران: نی، چاپ دوم.
-         ______ (1392)، مراقبت و تنبیه(تولد زندان)، ترجمة نیکو سرخوش، افشین جهاندیده، تهران: نی.
-         کارول، جوزف (1383)، داروینیسم ادبی: تکامل، طبیعت، انسان و ادبیات، نیویورک و لندن: روتلج.
-         کرمی چمه، یوسف؛ هدایتی­زاده، هاجر(1402)، «گفتمان بوم‌گرایی در آثار علی‌اشرف درویشیان (مطالعه­ی موردی: مجموعه داستان‌های آبشوران و همراه آهنگ‌های بابام»، مجله­ی تحلیل گفتمان ادبی، دوره­ی 1، شماره­ی 1، صص129-109.
-         کمبل، جوزف(1377)، قدرت اسطوره، تهران: مرکز.
-         گریس، ویلیام جی(1367)، ادبیات و بازتاب آن، ترجمه بهروز عزب­دفتری، تبریز: انتشارات نیما.
-         گودبادی، اکسل (1385)، طبیعت، فناوری و تغییرات فرهنگی در ادبیات آلمانی قرن بیستم، چالش اکوکریتیکیسم، دانشگاه باث انگلستان.
-         محمود، احمد(1400)، درخت انجیر معابد، ج 1و2، تهران: معین، چاپ پانزدهم.
-         مدرسی، فاطمه(1390)، فرهنگ توصیفی نقد و نظریه­های ادبی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-         مودودی، محمدناصر(1390). «بوم­نقد جنبشی میان­رشته­ای بین دو حوزة محیط زیست و ادبیات»، کتاب ماه علوم و فنون، دورة دوم، سال پنجم، شمارة 9، صص18-12.