پژوهش های بین رشته ای ادبی

بازتاب حقوق کودک در هم‌نشینی متن و تصویر: تحلیل کتاب فارسی پایۀ سوم ابتدایی بر اساس چارچوب نظری ماریا نیکولایوا

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

فاطمه بنویدی 1
مریم جلالی 2

1 استادیار فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران

2 دانشیار، دانشکده زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید بهشتی

10.30465/lir.2026.54197.2121
چکیده
کتاب‌های درسی به‌عنوان رسانه‌ای تأثیرگذار، به‌ویژه از طریق هم‌نشینی متن و تصویر در دوره ابتدایی، نقشی کلیدی در شکل‌دهی به درک و جهان‌نمایی کودکان ایفا می‌کنند. این پژوهش با هدف تحلیل چگونگی بازنمایی حقوق کودک در تعامل متن و تصویر و با تکیه بر چارچوب نظری ماریا نیکولایوا، به مطالعه موردی داستان‌های مصور کتاب فارسی پایه سوم ابتدایی می‌پردازد. پرسش اصلی آن است که آیا این هم‌نشینی، حق دسترسی به اطلاعات مناسب را که در «پیمان‌نامه جهانی حقوق کودک» مورد تأکید است، برای مخاطب کودک محقق می‌سازد؟ یافته‌ها حاکی از آن است که در داستان‌های مورد بررسی، از میان گونه‌های مختلف رابطه متقابل متن و تصویر، رابطه تکمیلی پرکاربردترین نوع بوده و سایر گونه‌ها چندان مورد توجه قرار نگرفته‌اند. از منظر حقوق کودک، اگرچه گنجاندن این داستان‌ها در کتاب درسی نشان‌دهنده توجه به حق دسترسی به آموزش برای همه کودکان است و محتوا عمدتاً در راستای تقویت زبان و انتقال مفاهیم اخلاقی-اجتماعیِ متناسب با سطح مخاطب طراحی شده، اما تحلیل تطبیقی با پیمان‌نامه جهانی حقوق کودک نقاط کاستی مهمی را آشکار می‌سازد. از مجموع ۴۴ ماده این پیمان‌نامه، تنها به ۱۷ ماده (اعم از مستقیم و غیرمستقیم) پرداخته شده است. درنتیجه می‌توان گفت اگرچه رویکرد کلی کتاب، صیانت از حق کودک در دریافت اطلاعات متناسب با سطح رشدی را مدنظر دارد، اما پوشش ناقص و گزینشی اصول پیمان‌نامه و نیز یک‌سویگی در به‌کارگیری انواع روابط تصویر-متن، باعث شده تا فرصت بهره‌گیری کامل از ظرفیت این هم‌نشینی برای آموزش جامع و متوازن حقوق کودک مغفول بماند.

کلیدواژه‌ها

متن و تصویر
داستان های مصور
حقوق کودک و نوجوان
کتاب فارسی سوم ابتدایی
نیکولایوا
موضوعات
پژوهش های بین رشته ای ادبی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 09 تیر 1405

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما