بررسی رابطۀ رکن صحنه و جهان‌بینی تراژیک در شکواییه‌های فردوسی بر اساس نظریۀ دراماتیستی کنت برک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

مربی رشتة ارتباطات میان‌فرهنگی دانشگاه ریکیو، توکیو، ژاپن

10.30465/lir.2020.30044.1115

چکیده

فردوسی در کتاب سترگ خویش در مواضعی از افکار و اندیشه‌های خود پرده برداشته است. یکی از مهم‌ترین مواضعی که در آن مقام حکیم طوس از عقاید شخصی خود سخن گفته است، ابیاتی است که عموماً پس از یک واقعۀ ناگوار یا مرگ یکی از شخصیت‌های شاهنامه ا آمده و در آن فردوسی در مذمت جهان و بی‌مهری روزگار داد سخن داده است. در این مواضع که در این پژوهش از آن با نام شکواییه‌ها یاد می‌شود، فردوسی بر اساس نظریۀ دراماتیستی برک برای برقراری ارتباط بر رکن صحنه تأکید دارد. تأکید بر صحنه در ارتباطات انسانی ناشی از نوعی جبرگرایی فلسفی است که عوامل محیطی را در ایجاد تغییر دخیل می‌داند و اختیار انسان را محدود می‌شمارد. از جمله عوامل پدید آمدن چنین جهان‌بینی‌ای در شکواییه‌های فردوسی و تکرار آن با بسامد بالا در شاهنامه، یکی تأثیر خود شاهنامه یعنی داستان زوال شکوه و عظمت هر دورۀ اساطیری، حماسی و تاریخی ایران‌ و مرگ محتوم شاهان و پهلوانان ایرانی است و دیگر شرایط فرهنگی، سیاسی و اجتماعی دورۀ حیات شاعر است که جریان‌های مدنی متفاوتی از دل آن پدید آمده است . این همه زمینۀ مشترکی است که میان فردوسی و مخاطبان او وجود دارد و فردوسی با تأکید بر این زمینۀ مشترک اثر خود را پدید آورده است. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که چه عواملی زمینۀ مشترک میان فردوسی و مخاطبان او را پدید آورده است و این زمینۀ مشترک در برقراری یک ارتباط موفق میان اثر فردوسی و مخاطبان آن که ایرانیان هستند چه تأثیری داشته است.

کلیدواژه‌ها


ابن اسفندیار، محمد بن حسن (1366)، تاریخ طبرستان، به تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران: کلالۀ خاور.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین (1994)، الأغانی، اعداد مکتب تحقیق دار احیاء التراث الادبی، بیروت: دار احیاء التراث الابی.
امین، احمد (2012) ضحی الاسلام، قاهره:  مؤسسة هنداوی للتعلیم و الثقافة.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1390)، صحیح البخاری، مترجم عبدالعلی نور احراری، تربت جام: انتشارات شیخ‌الاسلام احمد جام.
بی‌نا (1381)، تاریخ سیستان، به تصحیح محمدتقی بهار، تهران: انتشارات معین.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1363)، تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران: امیرکبیر.
____ (1389). دو قرن سکوت، تهران: امیرکبیر.
صفا، ذبیح‌اللّه (1333)، حماسه‌سرایی در ایران، تهران: امیرکبیر.
____ (1369)، تاریخ ادبیات در ایران، تهران: انتشارات فردوس.
فردوسی، ابوالقاسم (1386)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
مقدسی، محمد بن احمد (1991)، أحسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم، قاهره: مکتبة المدبولی.  
همایی، جلال‌الدین (1313)، شعوبیه، مجلۀ مهر، سال دوم، شمارۀ 3: 236-240.
___ (1314)، شعوبیه، مجلۀ مهر، سال دوم، شمارۀ 12: 1256-1264.
یاقوت حموی، شهاب‌الدین ابی عبداللّه (1995)، معجم البلدان، بیروت: دارصادر.
یاقوت حموی، شهاب‌الدین ابی عبدالله (1993)، معجم الادباء، تحقیق احسان عباس، بیروت: دارالغرب الاسلامی.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (1356)، تاریخ یعقوبی، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، تهران: بنگاه نشر و ترجمۀ کتاب.
Bruke Kenneth. (1968). Dramatism. In International Encyclopedia of the Social Sciences. vol 7. ed. David L. Sills. New York: Macmillian.
____. (1969a). A Rhetoric of Motives. Berkeley: University of California Press.
____.(1969b). A Grammar of Motives. Berkeley: University of California Press.