بررسی سازه های غزل مولوی در تصویر سازی بر بنیان رویکرد فضای ذهنی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی. مدرّس دانشگاه حکیم سبزواری. سبزوار. ایران.

10.30465/lir.2020.4915

چکیده

در این مقاله سازه های غزل مولوی در ساحت تصویر در دیوان شمس مورد بررسی قرار می گیرد. بنیان نظری پژوهش بر نظریة فضای ذهنی و تلفیق مفهومی فوکونیه و ترنر استوار است. این پژوهش توصیفی- تحلیلی است و با بررسی داده ها بر اساس آمار توصیفی ، نشان داده می شود که در راستای ساخت تصویر چه ترکیب ها و آمیختگی های متشابه و متضادی در فضای درون داد مبدأ و مقصد صورت گرفته است تا خواننده بتواند از گذر کشف پایه‌های تصویرساز به درک و دریافت معنا و نیز تفکر مولوی در ساحت غزل دست یابد. به لحاظ روش شناختی نخست با مطالعه و بررسی دیوان شمس(3230 غزل) تصویرهای حسی از تصویرهای انتزاعی تفکیک شد؛ سپس عوامل تصویرساز از جمله مشابهت دو حوزة ذهنی، تضاد دو حوزة ذهنی، تجسم گرایی و جان بخشی به مقولات انتزاعی و همچنین موتیف های غزل مولوی مورد بررسی قرار گرفت.نتیجه این‌که دو عامل اصلی در تلفیق مفهومی که در ساختار تصویری غزلیات شمس مؤثر بوده شباهت بنیان و تضاد بنیان بودن دو حوزة مبدأ و مقصد است. تکرار مداوم نمادهای ناهم‌خوان و دوسویه در سرتاسر غزلیات شمس هم‌چون روز و شب و نور و ظلمت معنادار است و به درک معنای ذهنی گوینده به مخاطب کمک کند. بخشی از تصویرسازی‌های مولوی ترکیبی از قلمروهای حسی- انتزاعی است. تجسم بخشیدن به مفاهیم انتزاعی و محسوس گرداندن آن‌ها در جهان متن از کارکردهای تصویر به مثابة متن در غزل مولوی است.

کلیدواژه‌ها


بنانی، امین؛ چیتیک، ویلیام و دیگران(1386). میراث مولوی: شعر و عرفان در اسلام. ترجمة مریم مشرف. چاپ دوم. تهران: سخن.

بهنام، مینا(1389). «استعارة مفهومی نور در دیوان شمس». نقد ادبی. سال 3. شمارة 10. صص 91- 114.

صادقی، لیلا (1390).«شناخت جهان متن رباعیات خیام بر اساس نگاشت نظام با رویکرد شعرشناسی شناختی». جستارهای زبانی. ش 175. صص 107-128

فتوحی رود معجنی(1385). بلاغت تصویر. تهران: سخن.

مولوی، جلال الدین(1384). کلیات دیوان شمس. تصحیح بدیع الزمان فروزانفر. تهران: امیرکبیر.

Fauconnier, Gilles ([1985] 1994) Mental Spaces. Cambridge: Cambridge University Press.

Fauconnier, Gilles (1997) Mappings in Thought and Language. Cambridge: CambridgeUniversity Press.

Turner, Mark & Fauconnier, Gilles. (2002). The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind’s Hidden Complexities. First published by Basic Books.